Πέρα από τους φακέλους: Η αθέατη κοινωνία της Αιγύπτου μέσα από 50 τόμους δικαστικών υποθέσεων

Η Δρ Ευτυχία Μυλωνά ερευνά τις νομικές πρακτικές εθνοτικού και θρησκευτικού πλουραλισμού στην Αίγυπτο

ΤΗΣ ΜΑΡΙΖΑΣ ΛΑΜΠΙΡΗ*

Η Δρ Ευτυχία Μυλωνά, μεταδιδακτορική ερευνήτρια Marie Skłodowska-Curie στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, μας μιλά για το νέο της ερευνητικό έργο με τίτλο «Η ζωή γύρω από τα δικαστήρια: Νομικές πρακτικές εθνοτικού και θρησκευτικού πλουραλισμού στην Αίγυπτο, 1910–1950». Το έργο, που χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Endangered Archives της Βρετανικής Βιβλιοθήκης, στοχεύει στην ψηφιοποίηση και διάσωση μιας σπάνιας συλλογής νομικών εγγράφων από τα Εθνικά Δικαστήρια της Αιγύπτου, αποκαλύπτοντας πτυχές της κοινωνικής, πολιτισμικής και θρησκευτικής ζωής της χώρας στην εποχή του βρετανικού προτεκτοράτου.

Η συλλογή αποτελεί μια μοναδική πηγή πληροφοριών τοπικής και δημόσιας ιστορίας της αιγυπτιακής κοινωνίας, τις οποίες συλλέγουμε μέσα από νομικές υποθέσεις απλών ανθρώπων, οι οποίες παράλληλα αντικατοπτρίζουν και τον εθνοτικό και θρησκευτικό πλουραλισμό της αιγυπτιακής κοινωνίας εκείνη την εποχή.

Η χρηματοδότηση του έργου ανέρχεται στα περίπου 32.000 ευρώ και η διάρκειά του είναι 17 μήνες (Ιούλιος 2025 με Δεκέμβρης 2026).

Αρχικά, η αφορμή δόθηκε μέσω της συνεργασίας μου με τον συνάδελφο, Δρ Mina Ibrahim, ιδρυτή του αρχείου της Σούμπρας (SARD-Shubra’s Archive) και το πολύ αξιόλογο έργο του στη συλλογή αρχειακού υλικού. Θα ήθελα να τονίσω εδώ πως το υλικό αυτής της συλλογής θα είχε χαθεί, αν ο ίδιος ο κ. Ibrahim δεν το είχε συλλέξει από τον δρόμο, στην κυριολεξία. Συνηθίζουμε να σκεφτόμαστε πως τα αρχεία είναι συνήθως οργανωμένοι χώροι, με υλικό που τους έχει δοθεί είτε από κρατικούς φορείς είτε από ιδιώτες. Σε πολλά όμως μέρη του κόσμου, λόγω πολιτικών και οικονομικών συνθηκών, αρχειακό υλικό βρίσκουμε από πλανόδιους πωλητές, σε βιβλιοπωλεία με μεταχειρισμένα βιβλία, ακόμη και σε περίπτερα. Αυτή λοιπόν η συλλογή βρέθηκε κάπως έτσι. Όταν αρχίσαμε να εξετάζουμε το υλικό της συλλογής, συνειδητοποιήσαμε πως είναι αρκετά σπάνιο διότι μας παρέχει πληροφορίες για μία περίοδο κι ένα δικαστικό σύστημα που δεν έχει εξεταστεί μέχρι στιγμής. Για παράδειγμα, έχει γίνει αρκετή έρευνα για τα Μεικτά δικαστήρια (Mixed Courts) που εμπίπταν πολλές υποθέσεις ξένων υπηκόων, αλλά δεν έχουν γίνει έρευνες για το δικαστήριο ιθαγενών (Native Court), εξαιτίας και της προϋπάρχουσας κατάστασης του υλικού που προανέφερα.

- Τι είδους υποθέσεις περιλαμβάνονται στη συλλογή των 50 τόμων που ψηφιοποιείτε, και τι μπορούμε να μάθουμε μέσα από αυτές για την καθημερινή ζωή των ανθρώπων εκείνης της εποχής;

Οι 50 τόμοι νομικών εγγράφων καλύπτουν δικαστικές υποθέσεις της Αιγύπτου κατά την περίοδο της βρετανικής κατοχής (επίσημα βρετανικό προτεκτοράτο από το 1914) και την περίοδο της αιγυπτιακής μοναρχίας (1922-1952). Η εν λόγω συλλογή περιέχει δικαστικές υποθέσεις καθημερινών ανθρώπων από δικαστήρια που δεν είναι πλέον σε λειτουργία, όπως το Native court (δικαστήριο των ιθαγενών) και τα θρησκευτικά δικαστήρια Shari’a Courts. Τα δικαστικά έγγραφα καλύπτουν υποθέσεις από την πόλη του Καΐρου, αλλά και από άλλες πόλεις και χωριά της Αιγύπτου, ρίχνοντας έτσι φως στην τοπική και δημόσια ιστορία εκείνης της περιόδου. Παρόλο που τα έγγραφα αυτά έχουν μία κρατική υπόσταση, εφόσον ανήκαν στις δικαστικές αρχές εκείνης της εποχής, μας παρέχουν την ευκαιρία να ερευνήσουμε υποθέσεις καθημερινών ανθρώπων, όπως τις αφηγήθηκαν οι ίδιοι στα δικαστήρια, προβάλλοντας έτσι την ιστορία “από τα κάτω” και αναδεικνύοντας συγχρόνως τον εθνοτικό και θρησκευτικό πλουραλισμό της Αιγύπτου. Από την άλλη, μας δίνουν πληροφορίες για τους θεσμούς και τις αρχές εξουσίας, αποκαλύπτοντάς μας πώς αρχικά οι Βρετανοί, και έπειτα η αιγυπτιακή μοναρχία και το νεοσύστατο αιγυπτιακό κράτος αργότερα, αντιλαμβάνονταν τους υπηκόους τους.

- Πώς αντικατοπτρίζεται ο εθνοτικός και θρησκευτικός πλουραλισμός της Αιγύπτου μέσα από τα νομικά έγγραφα που μελετάτε;

Στη σύγχρονη ιστορία της, η Αίγυπτος αποτελούσε ένα πολυεθνοτικό και πολυθρησκευτικό περιβάλλον από τα μέσα περίπου του 19ου αιώνα. Το σύστημα των διομολογήσεων (Capitulations στα αγγλικά, al-Imtiyāzāt στα αραβικά), οι προνομιακές συμβάσεις δηλαδή μεταξύ της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και κάποιων ευρωπαϊκών κρατών, μαζί με κάποια σημαντικά κατασκευαστικά έργα, όπως το άνοιγμα της διώρυγας του Σουέζ (1869) προσέλκυσαν πολλούς ξένους υπηκόους - όπως Έλληνες, Ιταλούς, Κύπριους και Μαλτέζους- που είτε μετανάστευσαν στην Αίγυπτο από εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ή από εδάφη ανεξάρτητων πλέον κρατών. Η υπηκοότητα όμως τότε δεν ήταν κάτι τόσο ξεκάθαρο, όπως είναι σήμερα. Για παράδειγμα κάποιος που είχε μεταναστεύσει πριν το 1912 από την πόλη της Θεσσαλονίκης στην Αλεξάνδρεια, ήταν υπήκοος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αν όμως μετανάστευε κάποια χρόνια μετά, θα άνηκε στη δικαιοδοσία του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Παράλληλα, όμως, θα μπορούσε να παραμείνει στα χαρτιά κι ως “ακαθόριστος” για κάποια χρόνια ή ακόμη και για αρκετές δεκαετίες, μέχρι να πάρει συνήθως την αιγυπτιακή υπηκοότητα. Στην έρευνα που κάνω για τους Έλληνες της Αιγύπτου, έχω εξετάσει αρκετές περιπτώσεις “ακαθόριστων” που πέρασαν στην Αίγυπτο από εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα τέλη του 19ου αιώνα και παρέμειναν χωρίς υπηκοότητα μέχρι και τη δεκαετία του 1950 ή 1960. Επομένως, βάσει αυτής της περίπτωσης και μόνο, στα νομικά έγγραφα που μελετάμε μπορεί να εξεταστεί ο πλουραλισμός (εθνοτικός/θρησκευτικός/κοινωνικός) στις υποθέσεις που εκδικάζονταν στα δικαστήρια των ιθαγενών (Native Court), λόγω της ελαστικότητας που υπήρχε στο θέμα της υπηκοότητας.

- Ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις στην ψηφιοποίηση και τεκμηρίωση ενός τέτοιου αρχείου, τόσο σε τεχνικό όσο και σε ερευνητικό επίπεδο;

Οι συνάδελφοι μου από το αρχείο της Σούμπρας κι εγώ ήμασταν εξαρχής αισιόδοξοι πως θα βρούμε τους κατάλληλους ερευνητές να στελεχώσουν την ομάδα μας στην ψηφιοποίηση, λόγω του ότι πολλοί νέοι φοιτητές στην Αίγυπτο μελετούν θέματα σχετικά με την αρχειοθέτηση, ψηφιοποίηση και τα πολυμέσα εν γένη. Σε αυτό το κομμάτι επομένως υπήρξαμε αρκετά τυχεροί, έχοντας βρει τους κατάλληλους ανθρώπους. Επειδή η δουλειά μας είναι ομαδική, θα ήθελα εδώ να αναφέρω και τους συνεργάτες μου, διότι χωρίς αυτούς δε θα μπορούσαμε να την διεκπεραιώσουμε. Πέραν εμού, δηλαδή, που είμαι η υπεύθυνη ερευνήτρια του έργου και του Δρ Mina Ibrahim, ιδρυτή του αρχείου της Σούμπρας, την ομάδα μας στελεχώνουν η αρχειονόμος μας, κα Yasmin Tarek, η ψηφιακή αρχειονόμος μας, κα Rana Tarek και οι δύο βοηθοί στην έρευνά μας, οι κυρίες Rana Hany και Salma Tageldin. Οι τεχνικές προκλήσεις είχαν να κάνουν με τις προϋποθέσεις που θέτει η Βρετανική Βιβλιοθήκη, ειδικότερα με έναν συγκεκριμένο εξοπλισμό που έπρεπε να αγοραστεί για την ψηφιοποίηση του έργου και που δεν ήταν πάντα εύκολο να βρεθεί εντός Αιγύπτου. Όσον αφορά το υλικό μας, μας βοηθά πολύ το γεγονός πως είναι βιβλιοδετημένο και σχετικά σε καλή κατάσταση, οπότε δεν υπήρξε θέμα ειδικής διαχείρισης.

- Πώς συνδέεται η δική σας έρευνα με τα σημερινά ζητήματα απο-αποικιοποίησης και επαναπροσδιορισμού των ιστορικών αφηγήσεων στη Μέση Ανατολή;

Η έρευνά μου, η οποία άρχισε την περίοδο του διδακτορικού μου στο παν/μιο του Λάϊντεν στην Ολλανδία και συνεχίζεται τώρα στο μεταδιδακτορικό πρόγραμμα Marie Skłodowska-Curie/Onisilos του Πανεπιστημίου Κύπρου, πραγματεύεται τις Ελληνικές κοινότητες της Αιγύπτου μετά τη δεκαετία του 1960, όταν είχε ήδη αρχίσει η από-αποικιοποίηση στη Μέση Ανατολή και πιο συγκεκριμένα, στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου. Οι Έλληνες της Αιγύπτου, οι Αιγυπτιώτες, όπως συνήθως προσδιορίζονται, δεν έζησαν ως άποικοι στην Αίγυπτο. Σίγουρα, και έως ένα βαθμό, αυτοί όπως και άλλοι ξένοι υπήκοοι, επωφελήθηκαν συγκεκριμένων προνομίων που κατείχαν οι ξένοι μέχρι και το τέλος των διομολογήσεων με τη συνθήκη του Μοντρέ (1937). Το δικό μου ενδιαφέρον έγκειται στο πώς ανταποκρίθηκαν, σε θεσμικό και προσωπικό επίπεδο, οι κατά τόπους ελληνικές κοινότητες στην Αλεξάνδρεια, στο Κάιρο και στο κανάλι του Σουέζ στις οικονομικές και κοινωνικές/πολιτικές αλλαγές, οι οποίες ήταν μέρος της αποαποικιοποίησης και της δημιουργίας ενός ανεξάρτητου αιγυπτιακού κράτους. Συνεπώς, μέσω αρχειακού υλικού και προφορικών πηγών, εξετάζω το πώς οι Αιγυπτιώτες επεξεργάστηκαν και διαπραγματεύτηκαν τις όποιες δυσκολίες, αλλά και ποιες ευκαιρίες επέφερε αυτή η νέα τάξη πραγμάτων. Είναι, λοιπόν, μία έρευνα που δεν κοιτά την ελληνική παρουσία σε ένα κομμάτι της ακμής της, ούτε εστιάζει στον ευεργετισμό και στους κύριους πρωταγωνιστές της ελληνικής παροικίας. Αντ’ αυτού, εξετάζει μία χρονική περίοδο που είχε πολλές προκλήσεις και δυσκολίες, όπως κι αρκετή προσαρμοστικότητα, οικονομική και γεωγραφική κινητικότητα, έχοντας ως σκοπό να συμβάλει στην έρευνα κι άλλων ιστορικών αφηγήσεων.

 Υπάρχει κάποια σύνδεση με την Κύπρο;

Η Ανατολική Μεσόγειος μοιράζεται πολλές κοινές ιστορίες. Ιστορίες κατάκτησης, αποαποικιοποίησης, πολιτιστικών και οικονομικών σχέσεων και άλλες πολλές. Ένα από τα παραδοτέα του έργου μας είναι να επικοινωνήσουμε τα αποτελέσματα της ψηφιοποίησης στο Πανεπιστήμιο Κύπρου μέσω μίας ημερίδας που θα διοργανώσω το φθινόπωρο του 2026. Θα ήθελα να ανοίξουμε έναν διάλογο με τους εδώ συναδέλφους, αρχικά για τα αρχεία μικρών και μεγάλων κοινοτήτων, και για το πώς συμπεριλαμβάνουμε την ίδια την κοινωνία στην ιστορική μας έρευνα. Έπειτα, πιστεύω θα ήταν χρήσιμο να μιλήσουμε για το κομμάτι της ψηφιοποίησης, των ερευνητικών προγραμμάτων, και πώς μπορούμε να συνεργαστούμε και να αναδείξουμε την κοινή ιστορική κληρονομιά των περιοχών της Ανατολικής Μεσογείου, όπως της Κύπρου και της Αιγύπτου, μέσω γραπτών πηγών και αρχείων, αλλά και μέσω της προφορικής τους ιστορίας.

- Ποιο είναι το όραμά σας για την αξιοποίηση του υλικού μετά την ολοκλήρωση του έργου; Πώς φαντάζεστε ότι μπορεί να συμβάλει στη μελέτη της αιγυπτιακής κοινωνίας ή της νομικής ιστορίας γενικότερα;

Πέραν της ψηφιοποίησης και παράδοσης του έργου -το οποίο μέσω της Βρετανικής Βιβλιοθήκης θα καταστεί προσβάσιμο σε ερευνητές/ριες ανά τον κόσμο από τις αρχές του 2027- στόχος μου είναι να αξιοποιήσω από κοινού με το αρχείο της Σούμπρας το υλικό που ψηφιοποιήσαμε για την περαιτέρω μελέτη της αιγυπτιακής δημόσιας και νομικής ιστορίας και κατ’ επέκταση να προβούμε σε επιστημονικές δημοσιεύσεις της έρευνάς μας. Το όραμά μου, αν μπορούμε να το θέσουμε έτσι, είναι η συνεργασία μου με τοπικά αρχεία κι επιστήμονες των περιοχών που μελετώ, όπως της Αιγύπτου. Θεωρώ πως είναι υποχρέωση όλων των ερευνητών όχι απλά να χρησιμοποιούν τα αρχεία την περίοδο που τα χρειάζονται, αλλά να συμβάλουν στην καλύτερη λειτουργία κι ανάδειξή τους. Να “δίνουν πίσω” δηλαδή στις κοινότητες που μελετούν, και να εργάζονται όχι απλά για αυτές αλλά, μαζί με αυτές. Έτσι μόνο, μέσω του συλλογικού, μπορούμε να αλλάξουμε και να κατανοήσουμε καλύτερα τις ιστορίες μας.

Και ενώ συνήθως η ιστορία γράφεται από τους ισχυρούς, η δουλειά της Δρ Ευτυχίας Μυλωνά στρέφει το βλέμμα στα άγνωστα πρόσωπα που διαμόρφωσαν την κοινωνική πραγματικότητα της Αιγύπτου τον 20^ο αιώνα. Τα σωζόμενα δικαστικά έγγραφα γίνονται μαρτυρίες ενός κόσμου πολύ πιο ποικιλόμορφου και πολύπλοκου απ’ όσο συχνά φανταζόμαστε. Κι έτσι, η αναβίωση ενός σχεδόν χαμένου αρχείου μετατρέπεται σε πράξη αποκατάστασης της μνήμης —και υπενθύμιση ότι καμία ιστορία δεν είναι μικρή ή ασήμαντη όταν ειπωθεί σωστά.

Tags ΕΥΤΥΧΙΑ ΜΥΛΩΝΑ, ΑΙΓΥΠΤΟΣ, ΕΘΝΟΤΙΚΟΣ. ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ, ΠΛΟΥΛΑΡΙΣΜΟΣ,

---

---

---

This thread has been closed from taking new comments.

---