Η «Επιστήμη των Πολιτών» από τη θεωρία στην πράξη

Μια εκπαιδευτική δράση για τους φοιτητές και τις φοιτήτριες του Τμήματος ΕΣΔΙ στο ΤΕΠΑΚ

Στην τριτοβάθμια εκπαίδευση η μαθησιακή διαδικασία περιορίζεται συνήθως σε θεωρητικές διαλέξεις που επικεντρώνονται στη μετάδοση γνώσης, καθιστώντας συχνά τους φοιτητές και τις φοιτήτριές μας παθητικούς δεκτές. Αυτό που συχνά παραγνωρίζεται είναι η σημασία της βιωματικής και αυθεντικής μάθησης –της μάθησης που λαμβάνει χώρα στο πεδίο μέσα από την εμπλοκή των ίδιων των φοιτητ(ρι)ών μας σε εκπαιδευτικές δραστηριότητες που δεν περιορίζονται μέσα στα στενά όρια των πανεπιστημιακών αιθουσών, παρέχοντας ευκαιρίες για την προσωπική τους εμπλοκή σε μια πιο μαθησιοκεντρική διαδικασία. Η βιβλιογραφία, άλλωστε, καταδεικνύει πως όταν η νέα γνώση οικοδομείται βιωματικά, σε αυθεντικά μαθησιακά συγκείμενα, η κατανόηση βαθαίνει, καθώς οι εμπειρίες μάθησης συνδέονται πιο άμεσα με τον πραγματικό κόσμο.

Στο πλαίσιο αυτό, το μάθημα «Επιστήμη των Πολιτών», που απευθύνεται σε φοιτητές/τριες της κατεύθυνσης «Σχεδιασμός για Κοινωνική Επίδραση» του Τμήματος Επικοινωνίας και Σπουδών Διαδικτύου (ΕΣΔΙ) του ΤΕΠΑΚ, εμπλουτίστηκε με μια εκπαιδευτική δράση έξω από τα καθιερωμένα. Βασική επιδίωξη του μαθήματος είναι η εμβάθυνση στην έννοια της Επιστήμης των Πολιτών, με έμφαση τόσο στη συμβολή της στην Περιβαλλοντική Πολιτότητα όσο και στις δυνατότητες που αναδύονται μέσω του σχεδιασμού ψηφιακών εφαρμογών προς την κατεύθυνση αυτή.

Όντας όμως δύο καινούριες έννοιες με τις οποίες οι φοιτητές και οι φοιτήτριες μου δεν είχαν πρότερη επαφή, ένας από τους προβληματισμούς μου, ως διδάσκων του νέου αυτού μαθήματος, ήταν το πώς θα μπορούσα να θέσω στέρεες βάσεις, ώστε να κατανοήσουν πραγματικά τι είναι η «Επιστήμη των Πολιτών» και τι σημαίνει «Περιβαλλοντική Πολιτότητα», προτού προχωρήσουν στον σχεδιασμό υποστηρικτικών ψηφιακών εφαρμογών. Άλλωστε, από τις πρώτες κιόλας διαλέξεις είχα διαπιστώσει πόσο απόμακρες και απροσδιόριστες τους φαίνονταν οι έννοιες αυτές. Το γεγονός αυτό ανέδειξε την ανάγκη για τον σχεδιασμό παιδαγωγικών παρεμβάσεων, με στόχο την πιο άμεση επαφή τους με το περιεχόμενο, τις πρακτικές και τις κοινωνικο-περιβαλλοντικές προεκτάσεις της Επιστήμης των Πολιτών με τρόπο αβίαστο αλλά και ουσιαστικό.

Απάντηση στην πρόκληση αυτή δόθηκε μέσα από την απόφαση να τολμήσω να πραγματοποιήσω ένα από τα μαθήματά μου εκτός των πανεπιστημιακών αιθουσών, μεταφέροντάς το στον Δημόσιο Κήπο Λεμεσού. Η εκπαιδευτική αυτή δράση οργανώθηκε σε συνεργασία με το Κυπριακό Κέντρο Περιβαλλοντικής Έρευνας και Εκπαίδευσης (ΚΥΚΠΕΕ), αξιοποιώντας τόσο την τεχνογνωσία των περιβαλλοντικών εκπαιδευτών του όσο και το παιδαγωγικό πρόγραμμα του κέντρου «Οι πολίτες μετρούν: Καλλιέργεια Περιβαλλοντικής Πολιτότητας στους νέους μέσω της καταμέτρησης πουλιών και της Επιστήμης των Πολιτών». Το συγκεκριμένο πρόγραμμα, που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του διακεκριμένου Ευρωπαϊκού χρηματοδοτούμενου έργου Envirocitizen: Citizen Science for Environmental Citizenship, αποτέλεσε τη βάση για μια μοναδική εκπαιδευτική εμπειρία, δίνοντας στους φοιτητές και στις φοιτήτριές μου την ευκαιρία να βιώσουν τι είναι η Επιστήμη των Πολιτών και τι σημαίνει Περιβαλλοντική Πολιτότητα εμπράκτως.

Συγκεκριμένα, στο πρώτο μέρος του μαθήματος, μέσα από σύντομη εισαγωγική παρουσίαση, δόθηκε έμφαση στην ανάγκη μετάβασης από επιστημονοκεντρικά σε πιο πολιτοκεντρικά προγράμματα Επιστήμης των Πολιτών, με στόχο την περιβαλλοντική ενδυνάμωση των πολιτών. Στη συνέχεια, οι περιβαλλοντικοί εκπαιδευτές του ΚΥΚΠΕΕ πραγματοποίησαν παρουσίαση, μέσα από την οποία οι φοιτητές και οι φοιτήτριες είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν το πολυσχιδές έργο του περιβαλλοντικού κέντρου της Ιεράς Μητροπόλεως Λεμεσού στους τομείς της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, της περιβαλλοντικής έρευνας και της περιβαλλοντικής ενημέρωσης του κοινού. Παράλληλα, οι περιβαλλοντικοί εκπαιδευτές ανέδειξαν τη σημασία της Επιστήμης των Πολιτών όχι μόνο ως μέσου παραγωγής επιστημονικής γνώσης, αλλά πρωτίστως ως εργαλείου  διαμόρφωσης πιο πράσινων πόλεων με τη συμμετοχή των πολιτών. Στο πλαίσιο αυτό, έκαναν μάλιστα αναφορά τόσο στο ευρωπαϊκά χρηματοδοτούμενο έργο Envirocitizen όσο και στην καθιέρωση του θεσμού των ετήσιων βραβείων «Πράσινες Πόλεις και Πράσινες Κοινότητες της Κύπρου», που τελεί υπό την αιγίδα του ΚΥΚΠΕΕ.

Στο δεύτερο μέρος τους μαθήματος, μετακινηθήκαμε στον Δημόσιο Κήπο Λεμεσού όπου οι φοιτητές και οι φοιτήτριες είχαν την ευκαιρία να δράσουν ως πολίτες-επιστήμονες συμμετέχοντας σε δραστηριοτήτες πτηνοπαρατήρησης και καταγραφής της χλωρίδας. Συγκεκριμένα, υιοθετώντας την παιδαγωγική προσέγγιση της ομαδο-συνεργατικής μάθησης, εργάστηκαν σε ομάδες των 3–4 ατόμων, εξερευνώντας και βιώνοντας για πρώτη φορά τον Δημόσιο Κήπο της πόλης ως έναν «ανοιχτό» χώρο μάθησης, όπου η θεωρία συνδέεται άμεσα με την πράξη και η γνώση αποκτά εμπειρική υπόσταση. Επιπλέον, κατά τη διάρκεια των δραστηριοτήτων διαπίστωσαν ότι τα κινητά τους τηλέφωνα, μέσω της εγκατάστασης απλών εφαρμογών καταγραφής ειδών, μπορούν να μετατραπούν σε πολύτιμα επιστημονικά εργαλεία, διευκολύνοντας την παρατήρηση, τη συλλογή και αποθήκευση επιστημονικών δεδομένων, καθώς και τη σύνδεση με διεθνείς βάσεις πληροφόρησης. Ως εκ τούτου, μέσα από τη βιωματική αυτή εκπαιδευτική δράση, κατανόησαν στην πράξη τι σημαίνει να είσαι «πολίτης-επιστήμονας» και πώς η τεχνολογία μπορεί να μετασχηματίσει απλές καθημερινές παρατηρήσεις σε πολύτιμα επιστημονικά δεδομένα που ενισχύουν τόσο την επιστήμη όσο και την Περιβαλλοντική Πολιτότητα.  

Οι αντιδράσεις των φοιτητών και των φοιτητριών μου ήταν πραγματικά ιδιαίτερα ενθουσιώδεις, καθώς υπογράμμισαν ότι η διεξαγωγή του μαθήματος εκτός του πανεπιστημίου συνέβαλε τα μέγιστα στο να κατανοήσουν εις βάθος τη θεωρία, να δουν πώς αυτή εφαρμόζεται στην πράξη, αλλά και να αισθανθούν πιο περιβαλλοντικοί πολίτες. Η συμμετοχή τους σε μια τέτοια αυθεντική μαθησιακή εμπειρία τούς έδωσε τη δυνατότητα να συνδεθούν με το φυσικό περιβάλλον, να εργαστούν συνεργατικά και να αντιληφθούν ότι η επιστήμη μπορεί να γίνει πιο ανοιχτή και συμμετοχική, με ουσιαστική κοινωνική επίδραση. Στο πλαίσιο αναστοχαστικής δραστηριότητας, που ακολούθησε στο επόμενο μάθημα, αποτύπωσαν δε και γραπτώς τις εντυπώσεις τους από την εξόρμηση στον Δημόσιο Κήπο Λεμεσού. Ενδεικτικά σχόλια είναι τα εξής: «Η δραστηριότητα στο Δημόσιο Κήπο Λεμεσού είχε τη μεγαλύτερη επίδραση επειδή ήταν κάτι πρωτόγνωρο για μένα, ειδικά στα πλαίσια ενός μαθήματος πανεπιστήμιου.

Συγκεκριμένα, με έβαλε στα παπούτσια ενός πολίτη-επιστήμονα, κάτι που χρειαζόταν για να περάσει σε μένα εντελώς το νόημα του μαθήματος», «Η δραστηριότητα είχε μεγάλη επίδραση σε μένα γιατί το να τα βλέπεις στην πράξη και να είσαι ο ίδιος συμμετέχων και να συλλέγεις επιστημονικά δεδομένα είναι πολύ πιο ενδιαφέρον, διαδραστικό και εκπαιδευτικό, αφού η προσοχή σου είναι εκεί συνεχώς», «Με αυτή τη δραστηριότητα μπήκα στη διαδικασία της έρευνας έξω στη φύση και παρατήρησα τη βιοποικιλότητα αφού δεν είχα ξανακάνει κάτι τέτοιο. Αυτό φυσικά ανέπτυξε το περιβαλλοντικό μου πνεύμα και με έφερε κοντά στη φύση», «Ως πολίτης ένιωσα και επιστήμονας με τη βοήθεια των εφαρμογών που ήταν κάτι καινούριο για εμένα. Και βλέποντας ότι όντως συνέλεγα επιστημονικά δεδομένα μέσω ήχου και φωτογραφίας ένιωσα περιβαλλοντικός πολίτης».

Η συγκεκριμένη εκπαιδευτική δράση ανέδειξε, ωστόσο, κάτι ακόμη ιδιαίτερα σημαντικό: τη σημαντικότητα της συνεργασίας των πανεπιστημίων με φορείς που δραστηριοποιούνται στο κοινωνικό και περιβαλλοντικό γίγνεσθαι. Αδιαμφισβήτητα, η πανεπιστημιακή εκπαίδευση γίνεται πιο ουσιαστική όταν ανοίγεται προς την κοινωνία, και όταν οι φοιτητές και οι φοιτήτριές μας έρχονται σε άμεση επαφή με επαγγελματίες και οργανισμούς που ασχολούνται στην πράξη με τα ζητήματα που διδάσκονται. Η συνεργασία με το ΚΥΚΠΕΕ, στο πλαίσιο ενός πανεπιστημιακού μαθήματος, έδωσε την ευκαιρία στους φοιτητές και στις φοιτήτριές μου να γνωρίσουν το έργο ενός φορέα που συμβάλλει έμπρακτα στην περιβαλλοντική έρευνα, ενημέρωση και εκπαίδευση στην Κύπρο. Παράλληλα, η εμπειρία αυτή τους βοήθησε να συνειδητοποιήσουν ότι η πανεπιστημιακή γνώση δεν περιορίζεται στη θεωρία, αλλά αποκτά υπόσταση και κοινωνικό αντίκτυπο μέσα από τη συνεργασία με φορείς που δραστηριοποιούνται ενεργά στην κοινωνία.

Στο πλαίσιο αυτό, θα ήθελα να εκφράσω θερμές ευχαριστίες στον Επιστημονικό Διευθυντή του ΚΥΚΠΕΕ, Δρα. Ανδρέα Χατζηχαμπή, στην Δρα. Δήμητρα Παρασκευά- Χατζηχαμπή (Υπεύθυνη Προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ΚΥΚΠΕΕ), καθώς και στους περιβαλλοντικούς εκπαιδευτές Κυριάκο Κονναρή και Μαρία Παναγιώτου, για την αγαστή συνεργασία και την καθοριστική συμβολή τους τόσο στον από κοινού σχεδιασμό όσο και στην υλοποίηση της συγκεκριμένης εκπαιδευτικής δράσης. Μέσα από τη συνεργασία αυτή, το μάθημα «Επιστήμη των Πολιτών» απέκτησε νέα δυναμική, δίνοντας στους φοιτητές και στις φοιτήτριες τη δυνατότητα να προσεγγίσουν την επιστήμη όχι μόνο ως θεωρητική γνώση, αλλά και ως βιωματική εμπειρία, επαναπροσδιορίζοντας ταυτοχρόνως τον ρόλο τους στο πλαίσιο του σχεδιασμού ψηφιακών εφαρμογών, σε συνάρτηση με την ευθύνη τους απέναντι στο περιβάλλον και την κοινωνία.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ  (Λέκτορας, Σχολή Επικοινωνίας και Μέσων Ενημέρωσης, Τμήμα Επικοινωνίας και Σπουδών Διαδικτύου, Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου)

 

---

---

This thread has been closed from taking new comments.

---