Eρευνα: Η προστασία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς θα μπορούσε να επωφεληθεί από τεχνολογίες διαστήματος

ΤΕΠΑΚ
19 Μαι 2026 - 20:32

Eρευνα: Η προστασία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς θα μπορούσε να επωφεληθεί από τεχνολογίες διαστήματος

Το πλαίσιο «κίνδυνος–πρόληψη - προστασία» κυριαρχεί στις ζητούμενες εφαρμογές. Οι τομείς προτεραιότητας που δηλώθηκαν είναι σαφώς προσανατολισμένοι στη διαχείριση κινδύνων και την πρόληψη

Δύο πανευρωπαϊκές έρευνες σχετικά με τις απαιτήσεις προσόντων των επαγγελματιών στην πολιτιστικής κληρονομιάς και των ειδικών γεωπληροφορικής στη χρήση δορυφορικών δεδομένων για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, αποκαλύπτουν υψηλή προθυμία για τη χρήση τεχνολογιών διαστήματος αλλά και σοβαρά οργανωτικά και οικονομικά εμπόδια. Για πρώτη φορά, υπάρχει πλέον μια αξιόπιστη πηγή δεδομένων σχετικά με το πώς ο τομέας της πολιτιστικής κληρονομιάς θα μπορούσε να επωφεληθεί από τις τεχνολογίες διαστήματος όσον αφορά την εκπαίδευση.

Το ευρωπαϊκό έργο SATCULT αναφέρει τα ευρήματα δύο ερευνών που σχεδιάστηκαν για να διερευνήσουν τις εκπαιδευτικές ανάγκες των επαγγελματιών της πολιτιστικής κληρονομιάς και των εμπειρογνωμόνων παρατήρησης της Γης, με σκοπό τη χρήση δεδομένων Παρατήρησης Γης και δορυφορικών δεδομένων για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Συνολικά 84 ερωτηθέντες συμμετείχαν στην έρευνα, εκ των οποίων, 65 επαγγελματίες της πολιτιστικής κληρονομιάς και 19 ειδικοί γεωπληροφορικής. Η υλοποίηση έγινε υπό την καθοδήγηση του Ιταλικού Ινστιτούτου Επιστήμης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (ISPC) του Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας στη Νάπολη (Consiglio Nazionale delle Ricerche - CNR), με τη συμβολή της γερμανικής εταιρείας media k GmbH (Bad Mergentheim) και του κυπριακού ερευνητικού Κέντρου Αριστείας Ερατοσθένης (Λεμεσός).

Ενώ και οι δύο τομείς δείχνουν υψηλή προθυμία για συνεργασία, η επιτυχής υιοθέτηση των δορυφορικών δεδομένων παρεμποδίζεται από οργανωτικά και οικονομικά εμπόδια παρά από έλλειψη τεχνικής ικανότητας. Οι επαγγελματίες της πολιτιστικής κληρονομιάς αναζητούν ενσωματωμένες ροές εργασίας και σαφή διακυβέρνηση αντί για απλά ακατέργαστα δεδομένα, ενώ οι ειδικοί γεωπληροφορικής απαιτούν κοινή ορολογία και καλύτερη πρόσβαση στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς. Για την αντιμετώπιση αυτών των ασυμμετριών, η ανάλυση των αποτελεσμάτων της έρευνας συνηγορεί υπέρ ενός πλαισίου βαθμιαίας εκπαίδευσης.

Τελικά, τα αποτελέσματα της έρευνας υποδηλώνουν ότι η μετάβαση από το ενδιαφέρον στην εφαρμογή απαιτεί εργαλεία ανοικτού κώδικα, ευέλικτα μοντέλα υποστήριξης και εστίαση στη διεπιστημονική επικοινωνία για την αποτελεσματική προστασία των χώρων πολιτιστικής κληρονομιάς.

Μεγαλύτερη ζήτηση στη διαχείριση κινδύνων και την πρόληψη

Το πλαίσιο "κίνδυνος–πρόληψη–προστασία" κυριαρχεί στις ζητούμενες εφαρμογές. Οι τομείς προτεραιότητας που δηλώθηκαν είναι σαφώς προσανατολισμένοι στη διαχείριση κινδύνων και την πρόληψη:

• Στρατηγικές συντήρησης/προστασίας (76.9%)

• Παρακολούθηση φαινομένων κινδύνου (75.4%)

• Έγκαιρη ανίχνευση/προστασία (75.4%)

• Παρακολούθηση χώρων έναντι λεηλασιών/βανδαλισμών (72.3%)

• Περιβαλλοντική ανάλυση/επιπτώσεις κλιματικής αλλαγής (69.2%)

Όσον αφορά συγκεκριμένες περιπτώσεις χρήσης, εμφανίζονται προτεραιότητες σχετικές με επιχειρησιακά θέματα και κινδύνους:

• Δομική παρακολούθηση (χώρων/ιστορικών κτισμάτων) (73.8%)

• Πρόληψη και προστασία από την κλιματική αλλαγή (72.3%)

• Ανάλυση τοπίου που συνδέεται με κινδύνους (69.2%)

• Πυρκαγιά/ χαλάζι/ καταιγίδες (69.2% το καθένα).

Κύριες δυσκολίες υιοθέτησης δορυφορικών τεχνολογιών

Οικονομικοί Περιορισμοί και Διαδικασίες Προμηθειών: Για ιδρύματα Πολιτιστικής Κληρονομιάς, το υψηλό κόστος των εξωτερικών τεχνολογικών και η απουσία εξειδίκευσης είναι σημαντικά εμπόδια. Αυτοί οι οργανισμοί έχουν συχνά την ανάγκη αυτών των τεχνολογικών αλλά περιορισμένη δυνατότητα προαιρετικών δαπανών. Επιπλέον, αυστηρά πολυετή συμβόλαια, συχνά αντιμετωπίζουν εμπόδια στις προμήθειες εντός αυτών των ιδρυμάτων.
Ενσωμάτωση Υφιστάμενων ροών Εργασίας: Μία σημαντική τροχοπέδη είναι η δυσκολία ενσωμάτωσης δεδομένων Παρατήρησης Γης σε υφιστάμενες ροές εργασίας του τομέα της Πολιτιστικής Κληρονομιάς, στα συστήματα διαχείρισης παγίων, και στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Οι οργανισμοί Πολιτιστικής Κληρονομιάς, συστηματικά δυσκολεύονται να απορροφήσουν αυτά τα δεδομένα χωρίς σταθερούς εσωτερικούς μηχανισμούς υλοποίησης.
Κενά σε δεξιότητες και Τεχνογνωσία: Παρατηρείται σημαντική ασυμμετρία στην τεχνογνωσία. Οι φορείς Πολιτιστικής Κληρονομιάς αναφέρουν περιορισμένη εσωτερική εμπειρία στη διαχείριση των δεδομένων, ενώ οι ειδικοί στους τομείς των Γεωγραφικών Πληροφοριών και της Παρατήρησης Γης δυσκολεύονται να παρέχουν υπηρεσίες λόγω έλλειψης προσωπικού με εξειδικευμένες γνώσεις στον τομέα της Πολιτιστικής Κληρονομιάς.
Εμπόδια Σημασιολογίας και Επικοινωνίας: Υπάρχει αξιοσημείωτη έλλειψη κοινής ορολογίας και διεπιστημονικής ανταλλαγής. Αυτό το «σημαντικό» κενό σημαίνει ότι τα τεχνικά αποτελέσματα των δορυφορικών δεδομένων δεν μεταφράζονται πάντα εύκολα σε διοικητικές αποφάσεις ή σε παραδοτέα κατανοητά από τον κλάδο της Πολιτιστικής Κληρονομιάς.
Οργανωτικοί και Διοικητικοί Κίνδυνοι: Οι οργανισμοί στην Πολιτιστική Κληρονομιά συχνά διστάζουν επειδή επωμίζονται λειτουργικούς και διοικητικούς κινδύνους, συμπεριλαμβανομένων ανησυχιών για τη φήμη, την ευθύνη και τη διακυβέρνηση. Απαιτούν μεγαλύτερη σαφήνεια ως προς τις απαιτήσεις και τα οφέλη προτού δεσμευτούν στην τεχνολογία.

Άξιο αναφοράς είναι το γεγονός πως τα κύρια εμπόδια δεν είναι τεχνικά αλλά οργανωτικά, σημασιολογικά και οικονομικά. Αυτές οι προκλήσεις διαφέρουν ελαφρώς ανάλογα με την οπτική γωνία, είτε των φορέων πολιτιστικής κληρονομιά (ζήτηση) είτε των ειδικών γεωπληροφορικής (προσφορά). Φυσικά, η λύση δεν είναι «περισσότερη τεχνολογία», αλλά η δημιουργία μηχανισμών όπως κοινά γλωσσάρια, τυποποιημένες αναφορές και σαφή μοντέλα διακυβέρνησης για τη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ της τεχνικής προσφοράς και της επιχειρησιακής ζήτησης.

Μετάβαση από την παραγωγή δεδομένων σε συγκεκριμένες ενέργειες

Τα πιο «αξιοποιήσιμα» αποτελέσματα δεν είναι οι γενικοί χάρτες ή τα τεχνικά προϊόντα, αλλά εφαρμόσιμα παραδοτέα (δείκτες (indicators), όρια (thresholds), triggers, περιοδικές εκθέσεις και πίνακες ελέγχου (dashboards)) σε συνδυασμό με την αποτροπή/επιθεώρηση πρωτοκόλλων. Υπάρχει ένα υψηλό επίπεδο ευαισθητοποίησης, για παράδειγμα, όσον αφορά την προβλεπόμενη ζημιά που προκαλείται από την κλιματική αλλαγή καθώς και ανάγκη για εξατομικευμένες λύσεις που μπορούν να εφαρμοστούν με οικονομικά αποδοτικό τρόπο. Παράλληλα, τα αποτελέσματα της έρευνας αποδεικνύουν επίσης, ότι η μεταφορά των υφιστάμενων ερευνητικών αποτελεσμάτων σε πρακτικά μέτρα προστασίας είναι ανεπαρκής. Εν ολίγοις: οι δυνατότητες είναι γνωστές, αλλά η εφαρμογή υστερεί.

Τα επόμενα βήματα

Προτείνεται μία προσέγγιση βαθμιαίας εκπαίδευσης για να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ ενός ετερογενούς κοινού, που ζητάει τόσο εισαγωγικές όσο και προχωρημένες αναλύσεις, και των ειδικών που δίνουν έμφαση στις τεχνικές βάσεις και την ενσωμάτωση βάσεων δεδομένων. «Τα αποτελέσματα της έρευνας μοιάζουν με κατευθυντήριες γραμμές για νέα εργασιακά προγράμματα κατάρτισης, αλλά δείχνουν επίσης τον δρόμο προς ακαδημαϊκά προγράμματα σπουδών», λέει η Karin Drda-Kühn, συντονίστρια του προγράμματος SATCULT. Αυτό θα μπορούσε να ανοίξει ένα εντελώς νέο κεφάλαιο στην εκπαίδευση των ειδικών στην πολιτιστική κληρονομιά. Λόγω των προκλήσεων που θέτει, για παράδειγμα, η κλιματική αλλαγή, η διεπιστημονική συνεργασία καθίσταται όλο και περισσότερο κεντρικό σημείο εστίασης τόσο της ακαδημαϊκής όσο και της επαγγελματικής κατάρτισης των ειδικών στον τομέα. Τα προγράμματα εκπαίδευσης και περαιτέρω κατάρτισης δεν έχουν ακόμη ανταποκριθεί επαρκώς σε αυτό, αλλά τα δεδομένα που έχουν συλλεχθεί προσφάτως έχουν θέσει τις βάσεις για να συμβεί αυτό.

Μπορείτε να βρείτε την πλήρη αναφορά αποτελεσμάτων της έρευνας εδώ: https://satcult.eu/survey/

Λεζάντα φωτογραφίας: Ο παραπάνω χάρτης, από το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφοριών Δασικών Πυρκαγιών (European Forest Fire Information System (EFFIS)), παρουσιάζει την κατανομή των πυρκαγιών στην Ευρώπη εντός του 2025, που απειλούν χώρους πολιτιστικής κληρονομιάς. Στην ευρύτερη περιοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άλλων Ευρωπαϊκών χωρών αλλά και της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, καταγράφηκαν συνολικά 23,180 πυρκαγιές.

Πηγή φωτογραφιών: Ευρωπαϊκή Ένωση, Δεδομένα από την Υπηρεσία Παρακολούθησης της Ατμόσφαιρας Copernicus (Copernicus Atmosphere Monitoring Service Data)