- ΟΕΛΜΕΚ
- 13 Ιουλ 2026 - 09:22
Η έμφυλη βία ως παιδαγωγική ευθύνη
Σχολική πρόληψη, κοινωνική μάθηση και κουλτούρα σεβασμού
ΤΗΣ ΒΑΘΟΥΛΑΣ (ΕΥΑΣ) ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ*
«ἐν δικαιοσύνῃ συλλήβδην πᾶσ᾽ ἀρετὴ ἔνι.»
Στη δικαιοσύνη εμπεριέχεται συνολικά κάθε αρετή.
Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια
Εισαγωγή: από την καταστολή στην παιδαγωγική πρόληψη
Η συζήτηση για τη γυναικοκτονία και την έμφυλη βία δεν μπορεί να περιορίζεται στην καταγραφή ενός τραγικού εγκλήματος ούτε αποκλειστικά στην ποινική του διαχείριση. Η δικαιοσύνη, με την ευρύτερη παιδαγωγική και κοινωνική της σημασία, αφορά τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία μαθαίνει στα παιδιά να αναγνωρίζουν την αξία του άλλου, να σέβονται την αυτονομία του και να απορρίπτουν κάθε μορφή κυριαρχίας. Υπό αυτή την οπτική, η πρόληψη της έμφυλης βίας δεν αποτελεί περιφερειακό θέμα της σχολικής ζωής, αλλά ουσιαστική διάσταση της δημοκρατικής αγωγής, της συμπερίληψης και της κοινωνικής δικαιοσύνης.
Η γυναικοκτονία μπορεί να ιδωθεί ως η ακραία κατάληξη ενός συνεχούς έμφυλης βίας, το οποίο συχνά αρχίζει πολύ πριν από την εμφανή σωματική κακοποίηση. Περιλαμβάνει αντιλήψεις, στερεότυπα, σχέσεις ελέγχου, κανονικοποίηση της ζήλιας, λεκτική υποτίμηση, ενοχοποίηση του θύματος και κοινωνική ανοχή απέναντι σε συμπεριφορές που παρουσιάζονται ως «ιδιωτικές» ή «οικογενειακές» υποθέσεις. Συνεπώς, η παιδαγωγική πρόληψη δεν αφορά μόνο την ενημέρωση των μαθητών και μαθητριών για τη βία, αλλά τη συστηματική καλλιέργεια τρόπων σκέψης και σχέσης που δεν της επιτρέπουν να νομιμοποιείται.
Το σχολείο ως θεσμός κοινωνικής μάθησης
Το σχολείο δεν είναι απλώς μηχανισμός μετάδοσης γνώσεων. Είναι θεσμός κοινωνικοποίησης, ηθικής συγκρότησης και διαμόρφωσης πολιτών. Η γνωστική μάθηση παραμένει αναγκαία, όμως δεν εξαντλεί τον σκοπό της εκπαίδευσης. Όπως επισημαίνει ο Biesta (2020), η εκπαίδευση αφορά ταυτόχρονα τη γνώση, την κοινωνική ένταξη και τη διαμόρφωση υποκειμένων που μπορούν να αναλαμβάνουν ευθύνη στον δημόσιο και ιδιωτικό βίο. Επομένως, το σχολείο οφείλει να λειτουργεί ως χώρος όπου τα παιδιά μαθαίνουν όχι μόνο τι γνωρίζουν, αλλά και πώς σχετίζονται, πώς αναγνωρίζουν τα όρια και πώς αντιλαμβάνονται την αξιοπρέπεια του άλλου.
Από αυτή τη σκοπιά, ο ρόλος του/της εκπαιδευτικού δεν εξαντλείται στην κάλυψη της διδακτέας ύλης. Συνδέεται με μια παιδαγωγική ευθύνη αναγνώρισης, φροντίδας και έγκαιρης ευαισθητοποίησης. Ο/Η μαθητής/τρια δεν αποτελεί παθητικό δέκτη πληροφοριών, αλλά πρόσωπο που διαμορφώνεται μέσα σε σχέσεις, εμπειρίες, πρότυπα και σιωπές. Όταν το σχολείο καλλιεργεί σεβασμό, ισότητα, συναίνεση και ασφαλή έκφραση, συμβάλλει στη συγκρότηση μιας κουλτούρας που δεν αποδέχεται την έμφυλη βία ως κανονικότητα.
Η παιδαγωγική αυτή ευθύνη δεν μπορεί να παραμένει αφηρημένη. Εκδηλώνεται στον καθημερινό λόγο του σχολείου, στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται τα περιστατικά λεκτικής υποτίμησης, στις σχέσεις ανάμεσα σε μαθητές και μαθήτριες, αλλά και στη στάση των ενηλίκων απέναντι σε ζητήματα φύλου, εξουσίας και αξιοπρέπειας. Το κρυφό αναλυτικό πρόγραμμα, δηλαδή όσα τα παιδιά μαθαίνουν μέσα από το παράδειγμα, τις σιωπές και τις ανοχές των ενηλίκων, είναι συχνά εξίσου ισχυρό με το επίσημο πρόγραμμα σπουδών.
Η έμφυλη βία ως κοινωνικό και εκπαιδευτικό ζήτημα
Η διεθνής βιβλιογραφία αναγνωρίζει τη βία κατά των γυναικών ως παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ως ζήτημα δημόσιας υγείας και ως έκφραση δομικής έμφυλης ανισότητας (World Health Organization [WHO], 2026). Η διαπίστωση αυτή έχει άμεση εκπαιδευτική σημασία, διότι μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την εκ των υστέρων αντίδραση προς την πρόληψη των κοινωνικών και πολιτισμικών όρων που επιτρέπουν την αναπαραγωγή της βίας. Η εκπαίδευση, επομένως, καλείται να παρέμβει στο επίπεδο των αντιλήψεων για το φύλο, τη σχέση, την εξουσία, τη συναίνεση και την ευθύνη.
Στο κυπριακό πλαίσιο, τα πρόσφατα στοιχεία καθιστούν το ζήτημα ιδιαίτερα επείγον. Δημοσιευμένα αστυνομικά δεδομένα καταγράφουν δεκαεπτά γυναικοκτονίες την περίοδο 2020-2025 και δύο απόπειρες γυναικοκτονίας μέσα στο 2026 (Pauls, 2026). Παράλληλα, τα στοιχεία του European Institute for Gender Equality δείχνουν ότι η ενδοοικογενειακή βία στην Κύπρο πλήττει κυρίως γυναίκες, ενώ η σωματική βία εμφανίζεται ως η συχνότερα καταγεγραμμένη μορφή από τις αστυνομικές αρχές (European Institute for Gender Equality [EIGE], n.d.). Τα δεδομένα αυτά δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται μόνο ως στατιστική αποτύπωση, αλλά ως ένδειξη ανάγκης για συντονισμένη κοινωνική, θεσμική και παιδαγωγική ανταπόκριση.
Η σχολικά συνδεδεμένη έμφυλη βία
Η έννοια της σχολικά συνδεδεμένης έμφυλης βίας βοηθά να γίνει ορατό ότι το σχολικό περιβάλλον μπορεί να λειτουργήσει είτε ως χώρος αναπαραγωγής είτε ως χώρος αποδόμησης στερεοτύπων. Περιλαμβάνει μορφές λεκτικής, ψυχολογικής, σωματικής, σεξουαλικής ή ψηφιακής βίας που συνδέονται με έμφυλες νόρμες και άνισες σχέσεις εξουσίας μέσα ή γύρω από το σχολείο (UNESCO & UN Women, 2016). Οι Pliogou, Tromara, Hajisoteriou και Angelides (2025) υπογραμμίζουν ότι η σχολικά συνδεδεμένη έμφυλη βία επηρεάζει την ασφάλεια, τη συμμετοχή, τη συμπερίληψη και την αίσθηση του ανήκειν των παιδιών. Η πρόληψη, επομένως, δεν μπορεί να περιορίζεται σε αποσπασματικές δράσεις ευαισθητοποίησης, αλλά χρειάζεται να ενσωματώνεται στη σχολική κουλτούρα και στις καθημερινές παιδαγωγικές πρακτικές.
Από κοινωνιοπαιδαγωγική σκοπιά, η έμφυλη βία είναι και αποτέλεσμα κοινωνικής μάθησης. Τα παιδιά μαθαίνουν από τη γλώσσα που χρησιμοποιείται γύρω τους, από τον τρόπο που οι ενήλικες σχολιάζουν το γυναικείο σώμα, από την ανοχή σε σεξιστικά αστεία, από την παρουσίαση της ζήλιας ως ένδειξης αγάπης και από την αμφισβήτηση της φωνής του θύματος. Όταν τέτοιες αντιλήψεις δεν αμφισβητούνται, δημιουργείται ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο η βία μπορεί να εμφανίζεται ως ανεκτή, δικαιολογημένη ή κοινωνικά αόρατη.
Η εφηβεία, τα πρότυπα και η κουλτούρα της σιωπής
Η πρόληψη χρειάζεται να αρχίζει νωρίς, ιδιαίτερα κατά την εφηβική ηλικία, όταν διαμορφώνονται αντιλήψεις για το σώμα, την αγάπη, την αυτονομία, τη συναίνεση και τα προσωπικά όρια. Πρόσφατη διεθνής έρευνα για τη βία από σύντροφο σε έφηβες ηλικίας 15-19 ετών δείχνει ότι η βία στις νεανικές σχέσεις συνδέεται με ευρύτερους κοινωνικούς, πολιτισμικούς και έμφυλους παράγοντες (Sardinha et al., 2024). Το εύρημα αυτό επιβεβαιώνει ότι η πρόληψη δεν μπορεί να αρχίζει όταν η βία έχει ήδη παγιωθεί. Χρειάζεται να προηγείται, ώστε να αμφισβητεί έγκαιρα προβληματικές αντιλήψεις για τη σχέση, την εξουσία και τη συναισθηματική εγγύτητα.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αποδόμηση της κουλτούρας αποσιώπησης. Σε μικρές ή έντονα ελεγχόμενες κοινωνίες, η αποκάλυψη της βίας μπορεί να συνδεθεί με φόβο στιγματισμού, οικογενειακή έκθεση, κοινωνική πίεση ή αμφισβήτηση της αξιοπιστίας του θύματος. Η σιωπή, επομένως, δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως απουσία βίας ή ως αποδοχή της. Συχνά αποτελεί αποτέλεσμα φόβου, ανασφάλειας, εσωτερικευμένης ντροπής και έλλειψης ασφαλών μηχανισμών ακρόασης. Το σχολείο οφείλει να μετατοπίζει το βάρος της ντροπής από το θύμα στη βίαιη πράξη και στις συνθήκες που την επιτρέπουν.
Εξίσου κρίσιμο είναι το ζήτημα των προτύπων που οι ενήλικες μεταβιβάζουν στις νεότερες γενιές. Τα παιδιά δεν μαθαίνουν τον σεβασμό μόνο μέσα από ρητές παραινέσεις, αλλά μέσα από όσα παρατηρούν στις καθημερινές σχέσεις: πώς μιλούν οι ενήλικες μεταξύ τους, πώς διαχειρίζονται τη διαφωνία, πώς αντιμετωπίζουν την αυτονομία του άλλου και πώς αντιδρούν όταν κάποιος/α ζητά βοήθεια. Αν η ισότητα παραμένει σύνθημα αλλά δεν γίνεται πράξη, τότε η παιδαγωγική της αξία αποδυναμώνεται. Αντίθετα, όταν ο σεβασμός βιώνεται καθημερινά, το σχολείο και η οικογένεια συνδιαμορφώνουν ένα ισχυρό παράδειγμα κοινωνικής ευθύνης.
Παιδαγωγικοί άξονες πρόληψης
Μια ουσιαστική σχολική προσέγγιση μπορεί να οργανωθεί γύρω από τέσσερις αλληλένδετους άξονες. Πρώτον, απαιτείται κριτική αποδόμηση των έμφυλων στερεοτύπων, ώστε οι μαθητές και οι μαθήτριες να αναγνωρίζουν πώς καθημερινές φράσεις, αστεία, προσδοκίες και κοινωνικές αφηγήσεις μπορούν να νομιμοποιούν την ανισότητα. Δεύτερον, χρειάζεται εκπαίδευση στις υγιείς σχέσεις, στα όρια και στη συναίνεση, όχι μόνο ως γνώση, αλλά ως στάση απέναντι στο σώμα, την αυτονομία και την επιλογή του άλλου. Τρίτον, είναι απαραίτητοι ασφαλείς μηχανισμοί αναφοράς, ακρόασης και παραπομπής, ώστε κάθε παιδί να γνωρίζει ότι μπορεί να μιλήσει χωρίς ειρωνεία, δυσπιστία ή ενοχοποίηση. Τέταρτον, η πρόληψη πρέπει να συνδέεται με τη συνολική σχολική κουλτούρα, τη συμπερίληψη και την κοινωνική δικαιοσύνη.
Η διαθέσιμη ερευνητική τεκμηρίωση δείχνει ότι οι σχολικές παρεμβάσεις για την πρόληψη της έμφυλης βίας είναι πιο ουσιαστικές όταν έχουν διάρκεια, θεσμική στήριξη, επιμόρφωση εκπαιδευτικών, σαφείς διαδικασίες και σύνδεση με ένα ασφαλές σχολικό κλίμα. Η συστηματική ανασκόπηση των Melendez-Torres et al. (2024) επισημαίνει ότι οι παρεμβάσεις δεν μπορούν να εξαντλούνται σε σύντομες ή μεμονωμένες δράσεις. Χρειάζονται συνέπεια, επαρκείς πόρους και υποστήριξη από τη σχολική ηγεσία, ώστε η πρόληψη να λειτουργεί ως συστημική διαδικασία και όχι ως περιστασιακή ενημέρωση.
Η σχολική ηγεσία, σε αυτό το πλαίσιο, έχει καθοριστική σημασία. Δεν αρκεί να υπάρχουν μεμονωμένοι/ες εκπαιδευτικοί με ευαισθησία. Χρειάζεται κοινή πολιτική σχολικής μονάδας, σαφές πλαίσιο διαχείρισης περιστατικών, συνεργασία με υπηρεσίες ψυχοκοινωνικής στήριξης και συστηματική επιμόρφωση του προσωπικού. Μόνο τότε η πρόληψη αποκτά συνέχεια και δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την προσωπική πρωτοβουλία ή την τυχαία ευαισθησία κάποιων προσώπων.
Συμπέρασμα
Η γυναικοκτονία, ως ακραία μορφή έμφυλης βίας, υπενθυμίζει ότι η κοινωνία δεν μπορεί να περιμένει την κρίση για να μιλήσει για τον σεβασμό. Το σχολείο δεν μπορεί να υποκαταστήσει το νομικό σύστημα ούτε τους εξειδικευμένους φορείς προστασίας. Μπορεί, όμως, να συμβάλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση αντιλήψεων που δεν νομιμοποιούν τον έλεγχο, δεν εξιδανικεύουν τη ζήλια, δεν ενοχοποιούν το θύμα και δεν μετατρέπουν τη σιωπή σε κοινωνική επιταγή.
Η παιδαγωγική πρόληψη της έμφυλης βίας αρχίζει από τη νεαρή ηλικία και προϋποθέτει σταθερή διαπαιδαγώγηση στις αξίες του σεβασμού, της ισότητας, της συναίνεσης και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Αν οι ενήλικες δεν μετατρέπουν την ισότητα σε καθημερινή πράξη σεβασμού, τότε το σχολείο δύσκολα μπορεί να τη διδάξει ως ζωντανή αξία. Αντίθετα, όταν η ισότητα γίνεται βίωμα, λόγος, στάση και παιδαγωγική πρακτική, τότε η εκπαίδευση μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση ανθρώπων που αναγνωρίζουν την αξία του άλλου και απορρίπτουν κάθε μορφή βίας, υποτίμησης και κυριαρχίας.
* Εκπαιδευτικός, MSc Education, Leadership and Management
Σύντομη βιβλιογραφική βάση
Aristotle. (1999). Nicomachean ethics (T. Irwin, Trans., 2nd ed.). Hackett Publishing. Original work published ca. 350 B.C.E.
Biesta, G. (2020). Risking ourselves in education: Qualification, socialization, and subjectification revisited. Educational Theory, 70(1), 89-104. https://doi.org/10.1111/edth.12411
European Institute for Gender Equality. (n.d.). Country profile for Cyprus: Gender-based violence. EIGE. Retrieved July 13, 2026, from https://eige.europa.eu/gender-based-violence/countries/cyprus
Melendez-Torres, G. J., Orr, N., Farmer, C., Shaw, N., Chollet, A., Rizzo, A. J., & Bonell, C. (2024). School-based interventions to prevent dating and relationship violence and gender-based violence: STOP-DRV-GBV systematic review. Public Health Research, 12(3). https://doi.org/10.3310/KTWR6997
Pauls, J. (2026, July 1). Cyprus records 17 femicides since 2020. Cyprus Mail. https://cyprus-mail.com/2026/07/01/cyprus-records-17-femicides-since-2020
Pliogou, V., Tromara, S., Hajisoteriou, C., & Angelides, P. (2025). Preventing and combating school-related gender-based violence (SRGBV): Laying the foundations for a safe, equitable, and inclusive school. Frontiers in Education, 10, Article 1520731. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.1520731
Sardinha, L., Yüksel-Kaptanoğlu, I., Maheu-Giroux, M., & García-Moreno, C. (2024). Intimate partner violence against adolescent girls: Regional and national prevalence estimates and associated country-level factors. The Lancet Child & Adolescent Health, 8(9), 636-646. https://doi.org/10.1016/S2352-4642(24)00145-7
UNESCO & UN Women. (2016). Global guidance on addressing school-related gender-based violence. UNESCO.
World Health Organization. (2026). Violence against women. WHO. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/violence-against-women
