- ΟΕΛΜΕΚ
- 10 Ιουν 2026 - 10:33
Η συμπερίληψη που πρόδωσε το όραμα του Παλαμά
ΤΗΣ ΔΡΟΣ ΧΡΙΣΤΙΝΑΣ ΙΩΑΝΝΟΥ*
Η συμπερίληψη αποτελεί θεμελιώδη αξία μιας δημοκρατικής κοινωνίας που οφείλει να δημιουργεί χώρο για όλους: για τα άτομα με αναπηρίες, για όσους έχουν διαφορετικές ανάγκες, διαφορετικές αφετηρίες. Άλλωστε, σε έναν κόσμο όπου κανείς δεν είναι ίδιος με τον άλλον, η διαφορετικότητα είναι ο κανόνας και όχι η εξαίρεση.
Ωστόσο, όταν η συζήτηση μεταφέρεται στο σχολικό περιβάλλον, ανακύπτουν εύλογα ερωτήματα. Μπορεί μια τάξη να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στις ανάγκες όλων όταν καλείται να διαχειριστεί ταυτόχρονα αλλόγλωσσα παιδιά, μαθητές με μαθησιακές δυσκολίες, παιδιά με διαταραχές προσοχής, αλλά και μαθητές με πολύ σοβαρές γνωστικές ή λειτουργικές αναπηρίες; Πόσο έτοιμο είναι το εκπαιδευτικό σύστημα να στηρίξει αυτή την προσπάθεια;
Συχνά η συμπερίληψη αντιμετωπίζεται ως ένας στόχος που αρκεί να διακηρυχθεί. Όμως η πραγματικότητα της σχολικής αίθουσας είναι πολύ πιο σύνθετη. Υπάρχουν συνοδοί που εργάζονται με αυταπάρνηση αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις όπου η στήριξη μετατρέπεται σε υποκατάσταση του μαθητή. Υπάρχουν εκπαιδευτικοί που προσπαθούν να ανταποκριθούν στις ανάγκες όλων, χωρίς όμως να διαθέτουν τον χρόνο, τα μέσα ή την εξειδικευμένη υποστήριξη που απαιτείται.
«Τα σκολειά χτίστε!» φώναζε ο Παλαμάς το 1910. Όχι απλώς κτίρια, αλλά χώρους φωτός, αλήθειας και παιδείας. Σχολεία «λιτά, απλόχωρα, μεγάλα, γερά θεμελιωμένα», με ανοιχτά παράθυρα στον ήλιο, στην ομορφιά, στη γνώση και στην ελπίδα. Σχολεία όπου «ο δάσκαλος, ποιητής· και τα βιβλία να είναι σαν κρίνα».
Πόσο απέχουμε σήμερα από αυτό το όραμα; Πόσα βάρη φορτώσαμε στο σχολείο και πόσα ψέματα ντύσαμε με ευγενικές λέξεις; Ζητούμε από το σχολείο να θεραπεύσει κοινωνικές ανισότητες, να αναπληρώσει οικογενειακά κενά, να διορθώσει τις αδυναμίες του κράτους πρόνοιας και να χωρέσει κάθε πρόβλημα που η κοινωνία αδυνατεί ή δεν θέλει να αντιμετωπίσει αλλού.
Και μέσα σε αυτή τη δίνη βρίσκεται ο εκπαιδευτικός. Μόνος συχνά. Σκυφτός. Ανάμεσα σε εγκυκλίους, εκθέσεις, αξιολογήσεις, απαιτήσεις και αντιφάσεις. Ανάμεσα σε παιδιά που χρειάζονται στήριξη και σε ένα σύστημα που συχνά αρκείται να διακηρύσσει δικαιώματα χωρίς να εξασφαλίζει τις προϋποθέσεις για την άσκησή τους.
Η συμπερίληψη δεν είναι πρόβλημα. Πρόβλημα είναι η εγκατάλειψη. Πρόβλημα είναι η υποκρισία ενός συστήματος που βαφτίζει συμπερίληψη την απλή φυσική παρουσία ενός παιδιού μέσα σε μια τάξη χωρίς την αναγκαία υποστήριξη, χωρίς ειδικούς, χωρίς δομές, χωρίς σχέδιο. Πρόβλημα είναι να αφήνονται μόνοι οι μαθητές, μόνοι οι γονείς και μόνοι οι εκπαιδευτικοί και να θεωρούμε ότι εκπληρώσαμε το χρέος μας επειδή χρησιμοποιήσαμε τη σωστή λέξη.
Ο Παλαμάς ζητούσε να σκαφτούν «βαθιοί τράφοι» και να υψωθούν «πύργοι πολεμόχαροι» για να κρατούν μακριά «τον ψεύτη και τον πλάνο της Ρωμιοσύνης». Ίσως ο σημερινός ψεύτης να μην είναι ένα πρόσωπο αλλά μια νοοτροπία: η πεποίθηση ότι οι μεγάλες παιδαγωγικές κατακτήσεις μπορούν να υπάρξουν χωρίς επένδυση, χωρίς θυσίες, χωρίς ανθρώπους και χωρίς πόρους.
Αν θέλουμε πραγματικά σχολεία ανοιχτά σε όλους, τότε οφείλουμε πρώτα να τα χτίσουμε όπως τα οραματίστηκε ο ποιητής: γερά θεμελιωμένα. Γιατί χωρίς επαρκή στήριξη, χωρίς εξειδικευμένο προσωπικό, χωρίς κατάλληλες δομές και χωρίς ειλικρίνεια απέναντι στις δυσκολίες, η συμπερίληψη κινδυνεύει να παραμείνει ένα ωραίο σύνθημα. Και τότε δεν θα έχουμε χτίσει σχολεία· θα έχουμε απλώς χτίσει ακόμη μία αυταπάτη.
Υ.Σ Το κείμενο είναι αφιερωμένο σε συνάδελφο που φέτος πέρασε πολύ δύσκολα.
*Φιλόλογος.
