Ο ρατσισμός δεν γεννιέται, αλλά διδάσκεται. Και όμως, η Παιδεία μπορεί να τον αποδομήσει

ΠΟΕΔ
21 Μαρ 2026 - 13:01

Ο ρατσισμός δεν γεννιέται, αλλά διδάσκεται. Και όμως, η Παιδεία μπορεί να τον αποδομήσει

ΤΟΥ ΜΑΡΙΟΥ ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ*

Η Παγκόσμια Ημέρα κατά του Ρατσισμού δεν αποτελεί απλώς μια ημερομηνία στο ημερολόγιο. Είναι μια υπενθύμιση ότι ο ρατσισμός παραμένει μια υπαρκτή κοινωνική πληγή που τραυματίζει ανθρώπους, αποκλείει ζωές και υπονομεύει τις θεμελιώδεις αξίες της δημοκρατίας. Σε μια εποχή όπου οι κοινωνίες γίνονται ολοένα και πιο πολυπολιτισμικές, η ανάγκη για σεβασμό στη διαφορετικότητα, ισότητα και κοινωνική δικαιοσύνη είναι πιο επιτακτική από ποτέ.

Ο ρατσισμός δεν εκδηλώνεται μόνο μέσα από ακραίες ή βίαιες πράξεις. Πολύ συχνά εκφράζεται μέσα από τον λόγο που χρησιμοποιούμε στην καθημερινότητά μας. Λέξεις και φράσεις που παρουσιάζουν ανθρώπους ως «απειλή», που γενικεύουν ή στιγματίζουν ολόκληρες ομάδες, δεν είναι απλώς περιγραφές της πραγματικότητας. Είναι τρόποι με τους οποίους η κοινωνική πραγματικότητα κατασκευάζεται. Η γλώσσα έχει δύναμη και μπορεί να ενισχύσει τον Ρατσιστικό Λόγο, να αναπαράξει στερεότυπα, να δημιουργήσει φόβο και να καλλιεργήσει προκαταλήψεις.

Πόσες φορές δεν έχουμε ακούσει φράσεις/προτάσεις όπως, «τσουνάμι προσφύγων», «αλλοδαπός έκλεψε», «αλλοδαποί προκάλεσαν επεισόδια», «δεν είμαι ρατσιστής, αλλά…», εικόνες τσουβαλιασμένων προσφύγων σε σαπιοκάικα ελπίδας, οι οποίοι να παρουσιάζονται ως απειλή και τόσα άλλα. Πόσες φορές η κοινωνική πραγματικότητα ωραιοποιήθηκε, εξιδανικεύτηκε, παραποιήθηκε ή συσκοτίστηκε, με διάφορους τρόπους, όπως την προβολή ή απόκρυψη των υπεύθυνων για ανεπιθύμητα γεγονότα με την ενεργητική ή παθητική σύνταξη; Πόσες φορές προβλήθηκαν ομάδες ανθρώπων συμπάθειας ή αντιπάθειας με την έμφαση ή τη χρήση αξιολογικών προσδιορισμών; Όμως, ποιος είναι ο ρόλος της Παιδείας στην αντιμετώπιση όλων αυτών; Μήπως ο τρόπος που λειτουργεί το εκπαιδευτικό μας σύστημα και η φιλοσοφία που το διαπνέει αναπαράγει την υφιστάμενη κατάσταση;

Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος της Παιδείας γίνεται καθοριστικός. Το σχολείο δεν είναι μόνο ένας χώρος μετάδοσης γνώσεων. Είναι ένας χώρος διαμόρφωσης αξιών, στάσεων και τρόπων σκέψης. Ωστόσο, όταν το εκπαιδευτικό σύστημα περιορίζεται στη στείρα αποστήθιση και στην αναπαραγωγή γνώσεων, χωρίς να καλλιεργεί την κριτική σκέψη, τότε κινδυνεύει να αφήσει τους νέους ανθρώπους απροετοίμαστους απέναντι σε Λόγους που αναπαράγουν ανισότητες και διακρίσεις.

Χρειαζόμαστε μια Παιδεία που να δημιουργεί κριτικά εγγράμματους πολίτες. Πολίτες που θα μπορούν να αναλύουν τους Λόγους που τους περιβάλλουν, να αναγνωρίζουν πότε ένα κείμενο ή μια δήλωση αναπαράγει ρατσιστικά στερεότυπα και να στέκονται απέναντι σε αυτά με επιχειρήματα, γνώση και δημοκρατική συνείδηση. Μια τέτοια Παιδεία δεν διαμορφώνει απλώς καλούς μαθητές. Διαμορφώνει ενεργούς και σκεπτόμενους πολίτες που μπορούν να «διαβάζουν» τον κόσμο γύρω τους και να συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωσή του.

Ταυτόχρονα, το δημόσιο σχολείο οφείλει να αποτελεί χώρο συμπερίληψης, αλληλεγγύης και σεβασμού. Ένα σχολείο όπου κάθε παιδί, ανεξάρτητα από την καταγωγή, το φύλο, τη θρησκεία, την ταυτότητα ή οποιοδήποτε άλλο χαρακτηριστικό του, θα νιώθει ότι ανήκει. Όπου η διαφορετικότητα δεν αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα, αλλά ως πλούτος. Όπου καλλιεργούνται αξίες όπως η ισονομία, η συλλογικότητα, η ενσυναίσθηση και η κοινωνική δικαιοσύνη. Κανένας άνθρωπος δεν γεννιέται πιστεύοντας ότι είναι ανώτερος από κάποιον άλλο. Οι προκαταλήψεις μαθαίνονται μέσα από κοινωνικές πρακτικές, στερεότυπα και Λόγους που αναπαράγονται καθημερινά. Αν λοιπόν ο ρατσισμός μπορεί να «διδαχθεί», τότε μπορεί και να αποδομηθεί μέσα από τη γνώση, την παιδεία και την κριτική σκέψη.

Η Παγκόσμια Ημέρα κατά του Ρατσισμού μάς καλεί να αναλογιστούμε τη συλλογική μας ευθύνη. Ως εκπαιδευτικοί, αλλά και ως κοινωνία συνολικά, οφείλουμε να υπερασπιστούμε μια Παιδεία δημοκρατική και ανθρωπιστική. Μια Παιδεία που θα καλλιεργεί πολίτες με φωνή, κριτική σκέψη και ευαισθησία απέναντι στην αδικία. Μόνο μέσα από μια τέτοια Παιδεία μπορούμε να ελπίζουμε σε μια κοινωνία πιο δίκαιη, πιο ανθρώπινη και πραγματικά δημοκρατική για όλους.

*Πρόεδρος Προοδευτικής Κίνησης Δασκάλων και Νηπιαγωγών