- ΟΕΛΜΕΚ
- 13 Ιουν 2026 - 17:24
Πολιτισμός και σχολική τάξη: «Πώς θα συνεχίσει η ανθρωπότητα την ανθρωπότητα;»
ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΜΙΤΛΕΤΤΟΝ*
Ποιος θα φυλάξει τα δένδρα και τα λουλούδια;
Ποιος θα ακούσει το ρυάκι που κυλά στο δάσος; [...]
Ποιος θα ακούσει το κελάηδημα των πουλιών και θα πει στα παιδιά όμορφα τραγούδια;
Ποιος θα δει τα χρώματα της ανατολής και της δύσης του ήλιου στον ουρανό...;
Πώς θα συνεχίσει η ανθρωπότητα
την ανθρωπότητα…
Μαρία Παλιούρα,
«Αν αυτό λέγεται πολιτισμός»
Διαβάζοντας για το πώς μπορούμε να διδάξουμε περισσότερο και πιο αποτελεσματικά τον πολιτισμό στις τάξεις μας, βλέπω στα γραπτά να εναλλάσσονται οι όροι «πολιτισμός-civilisation» (που αναφέρεται περισσότερο σε ιστορικούς πολιτισμούς που άκμασαν σε συγκεκριμένες χρονικές περιόδους) και «κουλτούρα-culture» (που αναφέρεται στη δημιουργία ενός κλίματος διασύνδεσης και συμφωνίας μέσα στην τάξη αλλά και σε μεθόδους αποδοχής της πολιτιστικής ετερότητας στο πλαίσιο μιας διαπολιτισμικής εκπαίδευσης). Συναντώ όμως και μιαν άλλη λέξη, μια λέξη που με αναγκάζει να σταθώ σε αυτήν, που δεν έχει να κάνει μόνο με την ιστορία ή την ανάπτυξη συμπεριφορών συνύπαρξης και συνδημιουργίας. Είναι η λέξη «πολιτισμός ως κληρονομιά-heritage». Ποια είναι λοιπόν η σχέση μας με την πολιτιστική κληρονομιά; Πώς διαχειριζόμαστε τον πολιτισμό ως κληρονομιά και πώς τον φέρνουμε μέσα στην τάξη, πώς μαθαίνουμε στα παιδιά μας να τον σέβονται και να τον συνεχίζουν, πώς τα καθιστούμε ευαίσθητους και συνειδητοποιημένους πολίτες του τόπου τους και του κόσμου, ανθρώπους για τον συνάνθρωπο και για ό,τι προάγει την ίδια την ανθρωπότητα; Δεν πρέπει να είναι προϋπόθεση ή να γίνεται παράλληλα με τη διαπολιτισμική εκπαίδευση η πολιτιστική εκπαίδευση;
Τα ερωτήματα είναι φυσικά, εφόσον η μεταφορά της κουλτούρας και του πολιτισμού στην τάξη δεν έχει να κάνει μόνο με την ανάδειξη των εθνικών υποβάθρων, χορών, φαγητών και αφηγήσεων των διαφορετικών προελεύσεων μαθητών και με την ενθάρρυνση του πλουραλισμού και της πολυφωνίας. Ο πολιτισμός και η κουλτούρα έχουν να κάνουν πρωτίστως με τον σεβασμό στα πολιτιστικά γεννήματα και τη δημιουργική πλευρά του ανθρώπου. Έχουν να κάνουν με αυτό που λέμε υιοθέτηση ή ανακάλυψη μιας ταυτότητας που μας ομορφαίνει και μας συνδέει βαθύτερα με την ιστορία μας, τον εαυτό μας, τον συνάνθρωπο, την ίδια την ανθρωπότητα και τη διάρκειά της. Καιρός, λοιπόν, να πάμε ένα βήμα παραπέρα.
Το παλαιότερο άρθρο «Φέρνοντας την (πολιτιστική) κληρονομιά στην τάξη: μια εκπαιδευτική πρακτική από το Βέλγιο» παρουσιάζει τον τρόπο με τον οποίο ο εκπαιδευτικός Joris Van Doorsselaere εργάστηκε με μνημεία όπως το Gravensteen Castle, για να βοηθήσει τους μαθητές του να ξεφύγουν από τη «στατική» ιστορία και να ανακαλύψουν μια ζωντανή κληρονομιά που επιδρά στο σήμερα και δημιουργεί συνήθειες. Οι μαθητές του ερευνούν, επιχειρηματολογούν για τα μνημεία, μπαίνουν στη διαδικασία να σχεδιάσουν πρακτικές με τις οποίες αυτά μπορούν να αξιοποιηθούν προβάλλοντας την ιστορία τους και προσελκύοντας με αυθεντικό τρόπο τους τουρίστες. Η προσέγγιση του Doorsselaere έχει να κάνει με κάτι βαθύτερο από την αναγνώριση της αξίας ενός μνημείου. Έχει να κάνει με την τοποθέτηση του πολιτισμού και της ιστορίας στο σήμερα και με τη δημιουργία θετικών στάσεων-συνηθειών που συνδέουν το χθες με το σήμερα και τους ανθρώπους μεταξύ τους με νήμα σεβασμού. Τούτο δεν μας είναι άχρηστη πληροφορία, αν αναλογιστούμε ότι για να σέβεται κανείς τον πολιτισμό του και τον πολιτισμό των άλλων, πρέπει πρώτα να σέβεται τον πολιτισμό ως ουσία, αν αναλογιστούμε και τη σχέση που έχουμε κι εμείς με τα μνημεία μας ως σύμβολα και σημεία πολιτισμού. Μνημεία ζωντανά ή γραφικά φόντα και πέτρες, στατικοί σκηνικοί χώροι για εκδηλώσεις και φωτογραφίες;
Πέρα από τα μνημεία, που αποτελούν μιαν ιδιαίτερη πτυχή του πολιτισμού, σκέφτομαι ότι η επαφή συνολικά με τον πολιτισμό, με τις τέχνες, τα γράμματα, τις παραδόσεις, αποτελεί προϋπόθεση για να δημιουργήσουμε ανθρώπους ευαίσθητους στα γεννήματα του ανθρώπινου πνεύματος και της ανθρώπινης ψυχής, ανθρώπους που ξεφεύγουν από τα πλοκάμια της ύλης και στέκονται στην ποιότητα του ανθρώπου και τον σεβασμό στην αξία της ανθρώπινης ζωής και δημιουργίας. Και εννοείται ότι αφού δεν είναι εφικτό να παίρνουμε συχνά τους μαθητές μας σε θεατρικές παραστάσεις, μνημεία, εκθέσεις ζωγραφικής ή άλλες εκδηλώσεις πολιτισμού, η λύση είναι να φέρνουμε περισσότερο τον πολιτισμό στο σχολείο, να ανακαλύπτουμε και να δημιουργούμε πολιτισμό στο σχολείο, στα μαθήματα και στα διαλείμματά μας.
Ας μην μείνουμε όμως στις παραδόσεις και τις τέχνες. Άλλωστε τούτο, στο δικό μου σχολείο, όπως και σε πολλά άλλα, το κάνουμε πολύ καλά. Το διδάσκουμε και το βιώνουμε.
Για να δημιουργήσουμε ανθρώπους που μπορούν να δουν και ν’ ακούσουν, «να φυλάξουν τα δένδρα και τα λουλούδια», να χειροκροτήσουν όρθιοι στο τέλος μιας θεατρικής παράστασης, να σταθούν συγκινημένοι μπροστά σε έναν μουσικό του δρόμου και, επομένως, με ειλικρινές ενδιαφέρον και έγνοια μπροστά στον πόνο του συνανθρώπου τους, χρειάζονται πολλά ακόμα βήματα, πολλές μέθοδοι και αποφάσεις. Είναι, ασφαλώς, η μέθοδος του Doorsselaere, είναι και η ίδια η διδασκαλία της ιστορίας, που πρέπει να εμπλουτιστεί με πιο πολλούς όρους πολιτισμού και να μην δίνεται μόνο με όρους πολιτικούς, υλικούς και αριθμητικούς (ενθαρρύνοντας ενδεχομένως και την έρευνα και την προσωπική επαφή του μαθητή), είναι και πολλά άλλα, όπως αυτό που κάνουμε ήδη, να φέρνουμε τους πολιτιστικούς παραγωγούς και τα προϊόντα του πολιτισμού στην καθημερινή μας πρακτική, να γινόμαστε κι εμείς δημιουργοί πολιτισμού αντί να μένουμε θιασώτες.
Ας συνειδητοποιήσουμε και κάτι ακόμα. Δεν εξαντλείται η πολιτιστική αγωγή που θέλουμε να δώσουμε στην όξυνση των αισθήσεων των μαθητών, ώστε να συλλαμβάνουν οτιδήποτε ακουμπά τις χορδές της ανθρώπινης ψυχής, ούτε στη διδασκαλία τρόπων αποδεκτής συμπεριφοράς ή την ενθάρρυνση της ανοικτότητας στην πολυφωνία και την αποδοχή (κοινωνικός πολιτισμός). Τούτα είναι τώρα πια αυτονόητα. Είναι επιπλέον και παράλληλα η απείρως δυσκολότερη αποστολή να καλλιεργούμε την αντίσταση σε ό,τι αντιστρατεύεται τον πολιτισμό μας αφενός και τον πολιτισμό εν γένει: τη βία, τη βαρβαρότητα, την καταστροφή, τη βεβήλωση, τη φθορά, τον μηδενισμό, τις επιθέσεις στη γλώσσα, την ελευθερία και τις αξίες. Είναι το να κρατήσουμε ακροβατικές ισορροπίες. Είναι το να αποκτήσουμε το ένστικτο της προστασίας αυτού του φωτεινού κομματιού της ταυτότητάς μας και της σύνδεσής μας με τον άλλον και με το σύνολο. Και ταυτόχρονα είναι η ανάδυση της ευθύνης να μεταβιβάσουμε την κληρονομιά που παίρνουμε. Μια κληρονομιά που δεν είναι μόνο αριθμοί, πολιτικά γεγονότα και γεωγραφικοί τόποι. Μια κληρονομιά που δεν μπορεί να είναι στατική και άψυχη. Μια κληρονομιά που είναι πέτρα και λόγος, που είναι τόσο μαλακή και εύθραυστη αλλά και τόσο αιώνια όσο η ψυχή του ανθρώπου. Μια κληρονομιά που με μπόλικη ευαισθησία, ερεθίσματα, βήματα, αποφάσεις, προσπάθειες, ακόμα και άλματα, μπορεί να λειάνει την ψυχή και το πνεύμα, να εμπνεύσει, ν’ αφουγκραστεί και εν τέλει «να συνεχίσει την ανθρωπότητα».
*Φιλόλογος
Λύκειο Αγίου Νεοφύτου
