21η Απριλίου: Η εκπαίδευση ως δύναμη δημοκρατικού μετασχηματισμού απέναντι στον φασισμό και τον εθνικισμό

ΠΟΕΔ
21 Απρ 2026 - 11:18

21η Απριλίου: Η εκπαίδευση ως δύναμη δημοκρατικού μετασχηματισμού απέναντι στον φασισμό και τον εθνικισμό

ΤΟΥ ΜΑΡΙΟΥ ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ*

Η 21η Απριλίου αποτελεί μια σκοτεινή μέρα που σημάδεψε βαθιά την Ελλάδα, βυθίζοντάς την στο σκοτάδι της δικτατορίας, και την Κύπρο, βυθίζοντάς την στο αίμα με το Πραξικόπημα και την Εισβολή. Σηματοδοτεί την επιβολή της δικτατορίας το 1967 και την έναρξη μιας περιόδου κατά την οποία η δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η ελευθερία καταπατήθηκαν. Η ιστορική αυτή μνήμη δεν αφορά μόνο στο παρελθόν, αλλά την ίδια στιγμή λειτουργεί ως διαρκής υπενθύμιση για το πού μπορούν να οδηγήσουν ο φασισμός και ο ακραίος εθνικισμός, ιδιαίτερα όταν αυτοί νομιμοποιούνται ή αναπαράγονται μέσα από κοινωνικούς θεσμούς.

Ένας από τους πιο κρίσιμους θεσμούς σε αυτή τη διαδικασία είναι η εκπαίδευση. Το σχολείο δεν αποτελεί έναν ουδέτερο χώρο, αλλά έναν κατεξοχήν μηχανισμό διαμόρφωσης συνειδήσεων, αξιών και ταυτοτήτων. Σε περιόδους αυταρχικών καθεστώτων, όπως ήταν η χούντα, η εκπαίδευση αξιοποιήθηκε για την εμπέδωση ιδεολογιών που στηρίζονταν στην πειθαρχία, την ομοιομορφία και την άκριτη αποδοχή της εξουσίας. Ακόμη και σήμερα, μέσα από τα σχολικά εγχειρίδια, τη γλώσσα, τις εθνικές αφηγήσεις και τις παιδαγωγικές πρακτικές, σε πολλές περιπτώσεις προωθούνται συγκεκριμένες αντιλήψεις που ενισχύουν τον εθνικισμό και αποκλείουν τη διαφορετικότητα και την κριτική σκέψη.

Η γλώσσα και τα κείμενα δεν περιγράφουν απλώς την πραγματικότητα, αλλά τη διαμορφώνουν, τη συγκροτούν. Οι κυρίαρχοι λόγοι παρουσιάζουν έννοιες ως αδιαμφισβήτητες αξίες, ενώ αποσιωπούν ή στιγματίζουν κάθε μορφή αντίστασης. Η εκπαίδευση μετατρέπεται σε εργαλείο αναπαραγωγής συγκεκριμένων ιδεολογημάτων, καλλιεργώντας πολίτες που δεν αμφισβητούν αλλά συμμορφώνονται. Ταυτόχρονα, η εμπειρία δείχνει ότι η εκπαίδευση μπορεί να λειτουργήσει και αντίστροφα. Μπορεί να λειτουργήσει ως πεδίο αντίστασης και δημοκρατικού μετασχηματισμού. Η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, του δημοκρατικού διαλόγου και του σεβασμού στα ανθρώπινα δικαιώματα μπορεί να θωρακίσει τις νέες γενιές απέναντι σε φασιστικά και εθνικιστικά ιδεολογήματα. Ένα εκπαιδευτικό σύστημα που ενθαρρύνει τους μαθητές και τις μαθήτριες να αναλύουν, να αμφισβητούν και να κατανοούν τις ιδεολογικές διαστάσεις της γλώσσας συμβάλλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση ενεργών, κριτικά εγγράμματων και συνειδητοποιημένων πολιτών.

Η σημερινή ημέρα, λοιπόν, είναι ημέρα ευθύνης. Μας καλεί να αναστοχαστούμε τον ρόλο της εκπαίδευσης στη διαμόρφωση της κοινωνίας και να διασφαλίσουμε ότι το σχολείο δεν θα αποτελέσει ποτέ ξανά όχημα προπαγάνδας και αποκλεισμού. Αντίθετα, οφείλει να γίνει χώρος ελευθερίας, ισότητας και κριτικής σκέψης, συμβάλλοντας στη διατήρηση και ενίσχυση της δημοκρατίας.

Η υπεράσπιση της ιστορικής μνήμης και η επένδυση σε μια δημοκρατική παιδεία αποτελούν τα ισχυρότερα αντίβαρα απέναντι στην επανεμφάνιση αυταρχικών φαινομένων. Γιατί η δημοκρατία δεν είναι δεδομένη, αλλά κατακτάται και διατηρείται μέσα από τη γνώση, τη συνείδηση και τη συνεχή εγρήγορση.

*Πρόεδρος Προοδευτικής Κίνησης Δασκάλων και Νηπιαγωγών