- ΟΕΛΜΕΚ
- 28 Ιουλ 2026 - 17:33
Η διαχρονικότητα της Οδύσσειας: από τον Κοντσαλόφσκι στον Νόλαν
ΤΗΣ ΑΝΤΡΗΣ ΝΕΟΦΥΤΟΥ*
Δεν είμαι κριτικός ταινιών του κινηματογράφου και ούτε προσδοκώ να γίνω. Παρακολουθώντας όμως τα διάφορα σχόλια και κριτικές, που το τελευταίο διάστημα κατακλύζουν το διαδίκτυο, με αφορμή τη νέα σκηνοθετική προσέγγιση της Οδύσσειας του Κρίστοφερ Νόλαν συνολικής διάρκειας 172 λεπτών, υπέκυψα στον πειρασμό να παρακολουθήσω την ταινία. Στο μυαλό μου είχα ως τελευταία ανάμνηση τη μίνι τηλεοπτική σειρά δύο μερών του Κοντσαλόφσκι του 1996 με τίτλο The Odyssey, που στην Ελλάδα και στην Κύπρο προβλήθηκε ως μια ενιαία ταινία 176 λεπτών.
Φυσικά, πέρα από τις κινηματογραφικές μου εμπειρίες στο θέμα της Οδύσσειας και τα σχετικά αναγνώσματα, στο μυαλό μου κρατάω ως πολύτιμο φυλαχτό την προφορική απαγγελία στα αρχαία ελληνικά σε δακτυλικό εξάμετρο της ραψωδίας ζ΄ με θέμα τη συνάντηση του Οδυσσέα με τη Ναυσικά στο νησί των Φαιάκων από τον καθηγητή κλασικών σπουδών Γιώργη Γιατρομανωλάκη. Λίγο η νέα αίσθηση του αμφιθεάτρου και η από έδρας διδασκαλία και μάθηση, λίγο η γλυκιά μελωδική κρητική προφορά της απαγγελίας του κειμένου από τον διδάσκοντα, περισσότερο ο ενθουσιασμός ως Κύπρια φοιτήτρια, που μπορούσα να κατανοήσω με ευκολία τις λέξεις που βρίσκονταν σε αρκαδοκυπριακή διάλεκτο…μια μυσταγωγία στην ατμόσφαιρα… όλα λειτουργούσαν θετικά για να εξαλείψουν τις όποιες ανασφάλειες. Μπροστά μας απλωνόταν όλο το μεγαλείο της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας με αρχιδιδάσκαλο τον Όμηρο.
Πρωτοδιόριστη, λοιπόν, τέλη της δεκαετίας του 1990, με το πέρας της σχολικής χρονιάς και των μαθημάτων, παρακολουθούσαμε με τους μαθητές την Οδύσσεια του Κοντσαλόφσκι, απολαμβάνοντας όλοι μαζί τις περιπέτειες του ήρωα, που τον ενσάρκωνε ο ηθοποιός Αρμάντ Ασσάντε και με μια πλειάδα πολλών άλλων γνωστών ηθοποιών της εποχής. Οι μαθητές ενθουσιάζονταν να βλέπουν μπροστά τους ολοζώντανους τους Ολύμπιους Θεούς, τα μυθικά τέρατα, τα αρχαιοελληνικά καράβια. Το σενάριο όσο το δυνατό πιο πιστό στο ομηρικό κείμενο έδινε την ευκαιρία για σχόλια, συζητήσεις και διάδραση με τους μαθητές.
Ο Οδυσσέας του Κοντσαλόφσκι ήταν ένας παραδοσιακός, εξωστρεφής ήρωας και η ερμηνεία του ηθοποιού στηριζόταν στο πάθος, τη σωματική αντοχή και την κλασική πονηριά (μῆτις). Ήταν ένας βασιλιάς-πολεμιστής, που λυγίζει σωματικά από τις κακουχίες, αλλά το πνεύμα του παραμένει προσηλωμένο στην επιστροφή. Και τα υπόλοιπα πρόσωπα, όπως η Πηνελόπη και ο Τηλέμαχος διατηρούν το ομηρικό πρότυπο.Η Πηνελόπη είναι το σύμβολο της πίστης και της υπομονής, που υφαίνει το πέπλο για να καθυστερήσει τους μνηστήρες, ενώ ο νεαρός Τηλέμαχος προσπαθεί να προστατεύσει το σπίτι του, περιμένοντας παθητικά την επιστροφή του πατέρα του. Η αναγνώριση Οδυσσέα-Πηνελόπης, πατέρα και γιου γίνονται με έναν ήσυχο, βαθιά συγκινητικό τρόπο.
Το σενάριο ακολούθησε μια γραμμική δομή χωρίς τις ομηρικές αναδρομές στο παρελθόν, έδωσε όμως χρόνο στην ανάπτυξη των δευτερευόντων χαρακτήρων και διατηρώντας σχεδόν όλα τα κλασικά ομηρικά επεισόδια (όπως τη φιλοξενία στους Φαίακες), λειτουργώντας ως ένα πλήρες, επικό παραμύθι. Οι θεοί είχαν άμεση φυσική παρουσία και παρέμβαιναν συνεχώς στην πλοκή. Η Ιζαμπέλα Ροσελίνι ενσάρκωνε μια χειροπιαστή Αθηνά, που καθοδηγεί τον ήρωα, ενώ ο Ποσειδώνας εμφανιζόταν ως μια γιγαντιαία, οργισμένη φιγούρα από το νερό. Τα τέρατα, όπως ο Κύκλωπας Πολύφημος και η Σκύλλα δημιουργήθηκαν με τα τεχνολογικά εφέ της εποχής διατηρώντας την παραμυθένια αίσθηση της κλασικής μυθολογίας. Τέλος, η φιλαρμονική ορχήστρα του Λονδίνου συνέβαλε στη δημιουργία του συμφωνικού και επικού ύφους του έργου.
Από την άλλη, στην Οδύσσεια του Νόλαν ο πρωταγωνιστής Ματ Ντέιμον παρουσιάζεται ως ένας ταλαιπωρημένος πολεμιστής χωρίς περαιτέρω εμβάθυνση στον χαρακτήρα του. Γενικά, όσοι χαρακτήρες εμφανίζονται είναι μονοδιάστατοι και επίπεδοι (π.χ. η Αν Χάθαγουεϊ ως Πηνελόπη, ο Τομ Χόλαντ ως Τηλέμαχος). Στον χαρακτήρα, που ο σκηνοθέτης στέκεται λίγο περισσότερο είναι του Ρόμπερτ Πάτινσον, που υποδύεται τον Αντίνοο. Ο ήρωας για λίγο δείχνει να αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στο καλό και στο κακό. Σύμφωνα με την Έμιλι Γουίλσον, κλασική φιλόλογο στον πανεπιστήμιο της Πενσυλαβανίας «… οι χαρακτήρες είναι υπερβολικά ανεπαρκώς ανεπτυγμένοι ώστε να αποδώσουν όσα φαίνεται να υπόσχονται σε επίπεδο μεγάλων ιδεών, αν και παρουσιάζονται πολύ καλά μεγάλες εκρήξεις και γιγάντια τέρατα». Επίσης, πέρα από τον μνηστήρα Αντίνοο, ο σκηνοθέτης δεν ασχολείται με τους υπόλοιπους μνηστήρες, ενώ παραλείπονται κι άλλα σημαντικά πρόσωπα, όπως π.χ. ο πατέρας του Οδυσσέα, ο Λαέρτης.
Ο Νόλαν πέρα από τη γραμμική αφήγηση, διατηρεί τις χρονικές αναδρομές. Επιπλέον, κάνει αναφορά στον θεσμό και εν μέρει στο τυπικό της αρχαίας φιλοξενίας σε όλη την ταινία. Ο σκηνοθέτης όμως προχωρά σε τολμηρές αφαιρέσεις ή διαστρεβλώσεις σε χωροχρονικά στοιχεία. Παραλείπει εντελώς τη χώρα των Φαιάκων και των Κικόνων, τη χώρα των Λωτοφάγων, που όσοι τρώνε τον λωτό ξεχνούν την πατρίδα τους και τον Θεό Αίολο. Τον λωτό τον μεταφέρει στα χέρια της Καλυψώς, ενώ από τη σκηνή της τύφλωσης του Κύκλωπα Πολύφημου παραλείπει ουσιαστικά στοιχεία, όπως το γεγονός ότι ο Οδυσσέας τυφλώνει την Πολύφημο, αφού προηγουμένως τον μέθυσε με κρασί αποκαλύπτοντάς του ότι τον αποκαλούν «Κανένα» (Οὖτις ).Επιπλέον, μετατρέπει τους Λαιστρυγόνες, οι οποίοι καταστρέφουν τα πλοία του Οδυσσέα, σε πανίσχυρους θωρακισμένους μαχητές, που θυμίζουν περισσότερο μεσαιωνικούς πολεμιστές. Οι περισσότεροι θεοί (όπως ο Δίας, ο Ποσειδώνας και ο Ερμής) απουσιάζουν εντελώς, αλλά και όσοι παρουσιάζονται (η Καλυψώ, που την υποδύεται η Σαρλίν Θερόν, η Θεά Αθηνά, που την υποδύεται η Ζendaya) δεν παύουν να είναι εξίσου επιφανειακοί και μονοδιάστατοι. Κυρίως, η Θεά Αθηνά στερείται της δυναμικής της υπόστασης με τις ενανθρωπίσεις και τις μεταμορφώσεις της και τον ουσιαστικό της ρόλο στην προώθηση της πλοκής. Τα τέρατα, Σκύλλα και Χάρυβδη και οι κίνδυνοι παρουσιάζονται μέσα από εντυπωσιακά εφέ και τεράστιες κατασκευές, εστιάζοντας στον τρόμο της επιβίωσης και στη δύναμη της φύσης, παρά στο φανταστικό στοιχείο. Η σκηνή της επίσκεψης του Οδυσσέα στον Κάτω Κόσμο και η συνάντησή του με τον μάντη Τειρεσία και τους νεκρούς ήρωες του Τρωικού πολέμου, είναι περισσότερο τρομακτική παρά διαφωτιστική.
Η μεγαλύτερη ανατροπή στο σενάριο έρχεται στο τέλος. Μετά τη μνηστηροφονία, ο Οδυσσέας δεν παραμένει στην Ιθάκη, να διάγει ένα ειρηνικό βίο, μέχρι τα γεράματά του. Παραδίδει τον θρόνο στον Τηλέμαχο και φεύγει με την Πηνελόπη με καράβι προς τη δύση. Δεν παρακολουθούμε πουθενά τη σκηνή της συγκλονιστικής αναγνώρισης του Οδυσσέα από την Πηνελόπη με το τέχνασμα της συζυγικής κλίνης, που υπάρχει σκαλισμένη στον κορμό της ελιάς, ούτε την αναγνώριση του Οδυσσέα από τον Λαέρτη. Ούτε τη Θεά Αθηνά, να επαναφέρει την τάξη στην Ιθάκη, μπροστά στην οργή των συγγενών των μνηστήρων που ζητούν εκδίκηση. Παρόλα αυτά, είναι έντονα διάχυτη σε όλη την ταινία το στοιχείο της παρακμής του μυκηναϊκού πολιτισμού και το πέρασμα σε μια νέα εποχή. Τέλος, όσον αφορά το μουσικό μέρος, η συμφωνική μουσική περιορίζεται σε πιο μοντέρνα και έντονα ακούσματα, που προσθέτουν δραματικό και αγωνιώδες τόνο.
Θεματικός πυρήνας της πλοκής της Ομηρικής Οδύσσειας είναι ο «άνδρας ο πολύτροπος», με αναφορά στον πανούργο ήρωα, τον επικό πολεμιστή και τον θαλασσινό άνδρα, που έχει περιέργεια για γνώση («Ἄνδρα μοι ἔννεπε,Μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ πλάγχθη», Οδύσσεια προοίμιο α΄, Μετάφραση Δ.Ν. Μαρωνίτη) και τον αγώνα του να επιστρέψει στην πατρίδα του, στην Ιθάκη. Γιατί βασανίζεται όμως ο ήρωας; Στο προοίμιο της αφήγησης δίνεται η εξήγηση του αφανισμού των συντρόφων του, οι οποίοι έφαγαν τα βόδια του θεού Ήλιου στο νησί Θρινακία, ο Δίας βυθίζει το καράβι και όλοι οι σύντροφοι πνίγονται, εκτός από τον Οδυσσέα, που φθάνει ναυαγός στην Ωγυγία. Από την άλλη όμως, ο ίδιος ο Οδυσσέας τιμωρείται, όχι μόνο επειδή τύφλωσε τον γιο του θεού Ποσειδώνα, Πολύφημου, τον χλευάζει και τον προκαλεί αποκαλύπτοντας την ταυτότητά του, αλλά επειδή στην Τροία υπήρξε υβριστής. Το τέχνασμα του Δούρειου Ίππου ανέδειξε την ανθρώπινη πονηριά, που αμφισβήτησε τα θεϊκά όρια. Οι Αχαιοί δεν κατέκτησαν απλά την Τροία, την λεηλάτησαν και δεν προσέφεραν τις απαιτούμενες θυσίες και τιμές στον θεό Ποσειδώνα. Η υπερβολή υποχώρησε μπροστά στην ηθική. Η ύβρις προκάλεσε τη νέμεση (θεϊκή οργή) και την τίση (τιμωρία).
Το ταξίδι των 10 χρόνων του Οδυσσέα είναι ένα ταξίδι αυτογνωσίας και επιστροφής στην ηθική. Με την ελεύθερη βούληση, που τον χαρακτηρίζει, την εμπιστοσύνη του στους Θεούς και την τύχη, κατάφερε να επιστρέψει στην Ιθάκη («σὺν Ἀθηνᾷ καὶ σὺ χεῖρας κίνει»). Η κατασκευή της σχεδίας στη ραψωδία ε΄ και η πάλη του Οδυσσέα με τη θάλασσα αποδεικνύει τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα του έπους και γίνεται σύμβολο της πάλης του ανθρώπου με τη φύση και των δυνατοτήτων του. Σύμφωνα με τον Δ. Μαρωνίτη « το ναυάγιο αυτό στη ραψωδία ε΄ παρουσιάζεται με αδρές γραμμές δίνοντας τον αγώνα του Οδυσσέα με τη θάλασσα δίχως τα φανταστικά και παραμυθιακά διακοσμητικά στοιχεία των άλλων περιπλανήσεων, αποτελεί την κορύφωση, τη συμπύκνωση όλων των θαλασσινών περιπετειών. Δεν είναι τυχαίο ότι εδώ ουσιαστικά πραγματοποιείται ο νόστος του Οδυσσέα…».
Η πλοκή της Οδύσσειας είναι σύνθετη και αναδρομική (flash back), με την τεχνική in media res (η ιστορία αρχίζει από τη μέση) και αρκετές εγκιβωτισμένες αφηγήσεις, και σε μόνο 41 ημέρες πραγματικού χρόνου δράσης συμπυκνώνονται τα 10 χρόνια περιπλανήσεων του ήρωα. Το μεγαλύτερο μέρος των περιπετειών του Οδυσσέα, το αφηγείται ο ίδιος, βρισκόμενος στο νησί των Φαιάκων. Η Οδύσσεια είναι ένα ειρηνικό έπος, της επιβίωσης, του νόστου και της καθημερινής ζωής. Ο κόσμος της είναι μεταβατικός, γεφυρώνοντας την ηρωική Μυκηναϊκή εποχή του παρελθόντος με την αναδυόμενη, ειρηνική και εμπορική κοινωνία της Γεωμετρικής εποχής (8ος αι. π.χ.) κατά την οποία συντέθηκε.
Τι αναμένει, λοιπόν, το κοινό από μία σκηνοθετική προσέγγιση του ομηρικού έπους; Προσδοκά θαυμαστά τεχνολογικά εφέ, έντονες σκηνές δράσης, ήρωες με εσωτερικές και υπαρξιακές ανησυχίες και ανασφάλειες; ένα εσωτερικό ταξίδι αυτοπροσδιορισμού και αναζήτησης μιας χαμένης ταυτότητας; Σε όλα αυτά, ποια θέση έχει το βασικότερο απ’ όλα, το κεντρικό νόημα της Ιθάκης, ο νόστος της επιστροφής στην πατρίδα και στην οικογένεια; Η Οδύσσεια με τον ανθρωποκεντρικό της χαρακτήρα προβάλλει τη δίψα του Οδυσσέα για γνώση, χαρακτηριστικό γνώρισμα του ανθρώπου, το οποίο συνέβαλε καθοριστικά στην πνευματική και πολιτιστική του ανέλιξη. Η Γουίλσον προσθέτει ότι «η Οδύσσεια του Νόλαν δεν έχει τίποτα ουσιαστικό να πει για τον χρόνο, τη μνήμη, την ιστορία, τον πόλεμο ή για τη σχέση ανάμεσα στην ένδοξη επιστροφή ενός πολεμιστής και τις ζωές της οικογένειάς του, των αντιπάλων του, των συμπολεμιστών του, των φίλων και των γειτόνων του …». Μήπως, λοιπόν, σε μια υπέρμετρη προσπάθεια, να κατακτήσουμε το δέντρο, χάνουμε τελικά το δάσος; Μήπως η σύγκριση στην απεικόνιση των θεών και των τεράτων, καθώς και στη δυναμική της οικογένειας του Οδυσσέα (Πηνελόπη και Τηλέμαχος), φανερώνει πώς η τεχνολογική εξέλιξη και οι διαφορετικές καλλιτεχνικές προθέσεις αλλάζουν το ίδιο το νόημα του μύθου;
Δεν είναι ο μύθος το ζητούμενο; Ένας μύθος που προβάλλει τον νόστο, τον αγώνα για επιστροφή στην πατρίδα, αλλά και την εσωτερική εξέλιξη του χαρακτήρα; Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη «ο μύθος, δηλαδή η διάρθρωση των γεγονότων είναι η ψυχή του έπους», οι φανταστικές περιπέτειες απλά προσελκύουν το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Αυτός, λοιπόν, ο μύθος αναφέρεται σ’ ένα γεγονός, που συντελέστηκε με το πέρας του Τρωικού πολέμου τον 12ο αι. π.Χ., που ο ποιητής, αφού συγκέντρωσε το υπάρχον υλικό, το αφηγήθηκε τον 8ο αι. π.Χ., και για δύο αιώνες οι ραψωδοί και οι αοιδοί το απήγγειλλαν, μέχρι που καταγράφηκε επί Πεισιστράτου τυράννου τον 6ο αι. π.Χ, … και επέζησε μέχρι τις μέρες μας. Το λιγότερο, λοιπόν, που οφείλουμε εμείς σήμερα είναι να το προσεγγίζουμε με τη δέουσα σοβαρότητα και σεβασμό.
*Φιλόλογος
