Ηγεσία χωρίς απουσία

ΟΕΛΜΕΚ
21 Φεβ 2026 - 22:46

Ηγεσία χωρίς απουσία

Η αξιακή ιεράρχηση ως κριτήριο αυθεντικής εκπαιδευτικής ηγεσίας

ΤΗΣ ΒΑΘΟΥΛΑΣ (ΕΥΑΣ) ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ*

«Κανένας δεν είπε ποτέ πεθαίνοντας: Μακάρι να είχα περάσει περισσότερες ώρες στο γραφείο»

(Αποδίδεται στον Paul Tsongas, 1941–1997)

Η φράση αυτή λειτουργεί ως υπαρξιακό σημείο αναφοράς για τον επαναπροσδιορισμό των κριτηρίων επιτυχίας στη σύγχρονη ηγεσία. Σε ένα περιβάλλον όπου η επαγγελματική αξία ταυτίζεται συχνά με τη διαρκή διαθεσιμότητα και την υπερεργασία, η έννοια της ηγεσίας κινδυνεύει να αποσυνδεθεί από τον αξιακό της πυρήνα. Η αποτελεσματικότητα, οι δείκτες απόδοσης και η συνεχής παρουσία στον εργασιακό χώρο μετατρέπονται εύκολα σε αυτονόητα τεκμήρια επιτυχίας. Ωστόσο, η ηγεσία που μετριέται αποκλειστικά με όρους χρονικής έντασης ενδέχεται να παραγνωρίσει την ποιότητα της παρουσίας, τη συνειδητή ιεράρχηση προτεραιοτήτων και τη βαθύτερη ηθική της διάσταση.

Η έννοια της οργανωσιακής κουλτούρας προσφέρει κρίσιμο θεωρητικό πλαίσιο για την κατανόηση των σύγχρονων αντιλήψεων περί ηγεσίας και επιτυχίας (Schein, 2010). Η οργανωσιακή κουλτούρα δεν περιορίζεται σε ορατές πρακτικές ή τυπικές δομές· συγκροτείται από βαθύτερες παραδοχές και αξίες που καθορίζουν τι θεωρείται επιθυμητό και τι επιτυχημένο μέσα σε έναν οργανισμό. Όταν η συνεχής διαθεσιμότητα και η υπερεργασία κανονικοποιούνται ως ενδείξεις επαγγελματικής δέσμευσης, τότε η χρονική ένταση της εργασίας παύει να αποτελεί προσωπική επιλογή και μετατρέπεται σε πολιτισμική προσδοκία.

Στον εκπαιδευτικό χώρο, η δυναμική αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Το σχολείο δεν αποτελεί απλώς οργανωσιακή μονάδα επίτευξης στόχων, αλλά κοινότητα μάθησης και αξιών. Η ηγεσία, επομένως, δεν μπορεί να εξαντλείται σε διαχειριστικού τύπου αποτελεσματικότητα. Οφείλει να διαμορφώνει νόημα, να καλλιεργεί κουλτούρα εμπιστοσύνης και να ενδυναμώνει τους ανθρώπους που συγκροτούν τη σχολική κοινότητα.

Σύμφωνα με τον Sergiovanni (2005), η αυθεντική σχολική ηγεσία θεμελιώνεται σε κοινές αξίες και ηθικές δεσμεύσεις που συγκροτούν την ταυτότητα του οργανισμού. Η επιρροή του ηγέτη δεν προκύπτει αποκλειστικά από τη θεσμική του θέση, αλλά από τη συνέπεια με την οποία ενσαρκώνει το αξιακό του όραμα. Παράλληλα, ο Fullan (2001) επισημαίνει ότι η βιώσιμη αλλαγή δεν επιτυγχάνεται μέσω ατομικής υπερ-απόδοσης, αλλά μέσω καλλιέργειας συλλογικής ικανότητας και επαγγελματικής μάθησης.

Η ιστορική διαδρομή της Ελένης Γλυκατζή-Αρβελέρ (1926–2026) αναδεικνύει με ενάργεια ότι η παιδεία αποτελεί πολιτισμικό και αξιακό κεφάλαιο. Στα έργα της (The Making of Europe, 1999· Γιατί το Βυζάντιο, 2009) υπογραμμίζεται ότι η εκπαίδευση δεν είναι ουδέτερη διαδικασία, αλλά μηχανισμός συγκρότησης συλλογικής ταυτότητας και ιστορικής συνείδησης. Η ηγεσία, συνεπώς, δεν μπορεί να αποσυνδέεται από την ευθύνη διαχείρισης πολιτισμικού νοήματος.

Στο ίδιο πνεύμα, η Shields (2018) τονίζει ότι η μετασχηματιστική ηγεσία επιδιώκει όχι μόνο λειτουργική σταθερότητα, αλλά και προώθηση κοινωνικής δικαιοσύνης. Η ποιότητα της ηγετικής παρουσίας δεν μετριέται σε ώρες παραμονής στο γραφείο, αλλά στην ικανότητα δημιουργίας δίκαιων, συμπεριληπτικών και ανθεκτικών κοινοτήτων.

Η κανονικοποίηση της υπερεργασίας ως ένδειξης αφοσίωσης αποτελεί πολιτισμική παραδοχή που αξίζει να τεθεί υπό αναστοχασμό. Η μετάβαση από μια εργαλειακή σε μια αξιακή αντίληψη της ηγεσίας δεν συνιστά απλώς προσωπική επιλογή· αποτελεί οργανωσιακή αναγκαιότητα. Ιδιαίτερα στο κυπριακό εκπαιδευτικό πλαίσιο, όπου η σχέση ηγεσίας, παιδείας και κοινωνικής ευθύνης βρίσκεται σε δυναμική εξέλιξη, η ανάγκη για συνειδητή αξιακή ιεράρχηση καθίσταται επιτακτική.

Η ηγεσία χωρίς απουσία δεν είναι λιγότερο απαιτητική. Είναι περισσότερο υπεύθυνη. Δεν επιδιώκει τη διαρκή φυσική παρουσία ως αυτοσκοπό, αλλά την ουσιαστική συμβολή στο συλλογικό όραμα. Σε έναν κόσμο που εξιδανικεύει τη συνεχή διαθεσιμότητα, η αληθινή ηγεσία ίσως έγκειται στην ικανότητα διάκρισης του ουσιώδους από το επουσιώδες — και στην επιλογή να υπηρετεί κανείς αξίες που αντέχουν πέρα από τον χρόνο.

Βιβλιογραφία

Fullan, M. (2001). Leading in a culture of change. Jossey-Bass.

Glykatzi-Ahrweiler, E. (1999). The Making of Europe. Verso.

Γλυκατζή-Αρβελέρ, Ε. (2009). Γιατί το Βυζάντιο. Εκδόσεις Πατάκη.

Schein, E. H. (2010). Organizational culture and leadership (4th ed.). Jossey-Bass.

Sergiovanni, T. J. (2005). Strengthening the heartbeat: Leading and learning together in schools. Jossey-Bass.

Shields, C. M. (2018). Transformative leadership in education (2nd ed.). Routledge.

*Εκπαιδευτικός Μέσης Γενικής Οικονομικών

Ερευνήτρια Εκπαιδευτικής Ηγεσίας και Διοίκησης