«Μακριά, μέσα στ’ απώτατα βάθη του Αμνού». Μιλώντας (;) στην τάξη για τον πόλεμο

ΟΕΛΜΕΚ
08 Μαρ 2026 - 10:39

«Μακριά, μέσα στ’ απώτατα βάθη του Αμνού». Μιλώντας (;) στην τάξη για τον πόλεμο

ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ Α ΜΙΤΛΕΤΤΟΝ*

«-Η Μαρία Νεφέλη λέει:

Όσο υπάρχουνε Αχαιοί θα υπάρχει μία ωραία Ελένη

και ας είναι αλλού το χέρι αλλού ο λαιμός.

Κάθε καιρός κι ο Τρωικός του πόλεμος.

Μακριά, μέσα στ’ απώτατα βάθη του Αμνού

ο πόλεμος συνεχίζεται».

(Οδυσσέας Ελύτης, «Μαρία Νεφέλη», Ίκαρος)

Συχνά το σκέφτομαι. Κάθε φορά που ο πόλεμος παρεμβάλλεται στη σχολική πραγματικότητα. Από τη μια είναι, όπως και να το κάνουμε, ο εύκολος πόλεμος. Ο ιστορικός, αυτός που έχει παρέλθει και τον βλέπεις από απόσταση, καλείσαι να τον διδάξεις από πηγές, βιβλία και χάρτες. Είναι όμως και οι άλλοι πόλεμοι. Εκείνοι που δεν συντελέστηκαν σ’ έναν ιστορικό χρόνο, εκείνοι που συντελούνται τώρα, ακόμα, εκείνοι που δεν οφείλεις να τους διδάξεις ή να μιλήσεις γι’ αυτούς κι όμως επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα εκπαιδευτικούς και εκπαιδευόμενους.

Κι ενώ υποστηρίζεται ότι, ως εκπαιδευτικοί, αποφεύγουμε να εγείρουμε θέματα καυτά, που είναι δύσκολο να διαχειριστούμε και που προκαλούν συναισθηματικές εντάσεις και ιδεολογικές συγκρούσεις, παραμένοντας επομένως ουδέτεροι και αποφεύγοντας τις συζητήσεις, υπάρχει και η άλλη πλευρά που υποστηρίζει ότι οπωσδήποτε πρέπει να συζητούμε την επικαιρότητα στις τάξεις μας, ότι πρέπει να συνδέουμε τα θέματά μας με την τρέχουσα ζωή, ότι, παράλληλα με τη διδακτέα ύλη, πρέπει ν’ ακονίζουμε την κριτική και ηθική σκέψη των μαθητών, συμβάλλοντας έτσι στη διαμόρφωση πολιτών που με ψυχραιμία, ωριμότητα και υπευθυνότητα αλλά κι ευαισθησία θα στελεχώσουν αύριο τον κόσμο.

Στο μπλογκ του, ο Richard James Rogers, εκπαιδευτικός, δημοσιεύει ένα κείμενο που δεν ενθαρρύνει μόνο αλλά και δίνει κλειδιά για να θέσουμε το θέμα του πολέμου στην τάξη χωρίς φόβο, ιδιαίτερα δε εάν δεν μπορούμε να το αποφύγουμε και δη στα μεγαλύτερα παιδιά, που έχουν και πιο ανεπτυγμένη κρίση και πιο ώριμη σκέψη. Το κείμενο έχει τον τίτλο «Διδάσκοντας σε περιόδους κρίσης: πώς να συζητήσεις τον πόλεμο και τη σύγκρουση με μαθητές Γυμνασίου-Λυκείου». (2025) Σε αυτό ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι οι εκπαιδευτικοί πρέπει να επιτρέπουμε στη φωνή των εφήβων ν’ ακουστεί, ν’ αφουγκραζόμαστε τους φόβους τους αντί ν’ αναλώνουμε τον χρόνο σε αντιπολεμικές διαλέξεις και διακηρύξεις ή να περιοριζόμαστε σε οδηγίες, πρέπει να είμαστε έτοιμοι να ερωτηθούμε και να απαντήσουμε για μια εν εξελίξει σύγκρουση, ακόμα κι αν δεν είμαστε καθηγητές ιστορίας, πρέπει να είμαστε σε θέση να προβάλουμε το θέμα μέσα από έναν διευρυντικό φακό, συνδέοντάς το με το μάθημά μας και τους δείκτες μας, ει δυνατόν, πρέπει να ενθαρρύνουμε τις κρίσεις (και ως μέτρο κατευνασμού και ως μέτρο ενεργοποίησης των μαθητών), καταδικάζοντας μεν σαφώς τον πόλεμο αλλά και διατηρώντας μιαν επαγγελματική απόσταση-ουδετερότητα, στηρίζοντας παράλληλα αυτούς που επηρεάζονται από τη σύγκρουση. Τέλος, είναι σημαντικό, κατά τον συγγραφέα, να τονίζουμε πάντα την αξεθώριαστη αξία της ελπίδας και της αλληλεγγύης σε τέτοιες ανθρωπιστικές κρίσεις και να ενισχύουμε το αίσθημα ασφάλειας, τουλάχιστον στον σχολικό χώρο.

Το πρόβλημα στην πράξη ξεκινά εκεί όπου βλέπεις όχι μόνο την αμφισβήτηση ή την απογοήτευση, αλλά τη διάψευση ή την κατάρρευση. Όταν έχεις π.χ. πει στα παιδιά ότι ο διάλογος μπορεί να καταστείλει τη βία (αλλά την επανεμφάνισή της;), ότι είναι εφικτή η υλοποίηση ιδανικών που προάγουν τον πολιτισμό και την ανθρωπότητα, ότι μπορούμε να πρωτοστατήσουμε στην επικράτηση της ειρήνης και της ασφάλειας, έστω στη γειτονιά μας. Πώς λες τότε ευθαρσώς για την επιβολή των ισχυρών ρυθμιστών ή ανατροπέων των πραγμάτων και πώς παραδέχεσαι ότι ο ανίσχυρος, που είναι στη μέση, προσηλωμένος έστω στις αιώνιες και ακατάλυτες αξίες, παρακολουθεί τη ζωή να ορίζεται, ν’ αναστατώνεται ή να καταργείται; Και πώς δίνεις εφόδια για την οικοδόμηση του καλού και του δικαίου, όταν, εκ των πραγμάτων, σε έναν πόλεμο, τίθενται υπό αμφισβήτηση τα αναφαίρετα και στοιχειωδέστατα των δικαιωμάτων του ανθρώπου και καταστρατηγείται κάθε έννοια ομαλότητας, ελευθερίας και ηθικής;

Παραμένει εντούτοις γεγονός ότι οι θεματικές μας ενότητες και τα κείμενά μας δεν είναι αποστειρωμένα ή περιορισμένα στον κλοιό της εποχής τους. Η σύγχρονη εποχή είναι εδώ και οι δείκτες που υπηρετούμε δεν είναι κλειδωμένοι και αποκλειστικοί. Υπάρχουν και οι γενικοί σκοποί των μαθημάτων και της αποστολής μας, που επιτρέπουν την ευελιξία και την εξωστρέφεια, τη συσχέτιση της σχολικής ύλης με τη ζωή που ρέει, ανατρέπει, ανακατατάσσει, οδηγεί, ώστε να μην σπρώχνουμε τα φλέγοντα θέματα κάτω από το χαλί ούτε βέβαια να τα υπεραναλύουμε (άλλωστε ο ρόλος μας δεν είναι αυτός του πολιτικού αναλυτή) εις βάρος του γενικότερου αισθήματος ασφάλειας. Τούτη η δυνατότητα υπάρχει, βέβαια, στη θεωρία, αλλά χρειάζεται τους τρόπους, την ψυχραιμία και την ειλικρίνεια για να υλοποιηθεί μέσα από απροκατάληπτες, διακριτικές και ευαίσθητες παρεμβάσεις όπου, όταν και εφόσον χρειάζεται.

Θυμάμαι ότι η πτώση του τείχους του Βερολίνου και η συζήτηση του γεγονότος στο σχολείο μας το 1989 είχε καλλιεργήσει στις παιδικές ψυχές και τις συνειδήσεις μας την ιδέα της ενότητας, του δικαίου, της ειρήνης. Οραματιζόμασταν και πιστεύαμε ειλικρινά ότι θα μπορούσαμε να γκρεμίσουμε κάποτε και το τείχος της δικής μας κατοχής. Ελπίζαμε και τα λέγαμε και όλα με τ’ όνομά τους, βλέποντάς τα μέσα από το πρίσμα μιας ρεαλιστικής θεώρησης, προσέχοντας να μην γείρει η ζυγαριά στην πλευρά μιας ελπίδας που βαραίνει αφύσικα. Φυσικά εκείνο ήταν ένα ευχάριστο γεγονός. Και συζητήθηκε χωρίς πολιτικές σκοπιμότητες και προεκτάσεις, με στόχο ακριβώς την καλλιέργεια της πίστης στο δίκαιο.

Αλλά ακόμα κι αν η κατάσταση δεν είναι τόσο ελπιδοφόρα σήμερα, ακόμα κι αν δεν πιστεύουν οι νέοι ή κι εμείς τώρα πια, ακόμα κι αν αποφεύγουμε τεχνηέντως τις πολιτικές συζητήσεις στην τάξη, οφείλουμε, αν πρέπει να διαλέξουμε πλευρά, να είμαστε με την πλευρά των ανθρώπων και όχι των συμφερόντων, οφείλουμε να θυμίζουμε τα ανθρωπιστικά ιδεώδη, οφείλουμε να υπογραμμίζουμε και να καλλιεργούμε την πίστη στις θετικές δυνάμεις της ανθρωπότητας, την ευαισθησία για την ειρήνη, τη δικαιοσύνη και την αλληλεγγύη σε έναν κόσμο που πάντα κλυδωνιζόταν και πάντα θα κλυδωνίζεται από μικρές ή μεγάλες συρράξεις, άλλες κοντά κι άλλες μακριά, μέσα στ’ απώτατα βάθη του Αμνού.

*Φιλόλογος
Λύκειο Αγίου Νεοφύτου