Συμπερίληψη, συνείδηση και αγάπη: το γνωστό και άγνωστο βάθος και πλάτος του ανθρώπου

ΟΕΛΜΕΚ
08 Νοε 2025 - 13:42

Συμπερίληψη, συνείδηση και αγάπη: το γνωστό και άγνωστο βάθος και πλάτος του ανθρώπου

«Η συνείδηση είναι το βάθος του ανθρώπου. Η αγάπη είναι το πλάτος του».
Νικηφόρος Βρεττάκος

ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΜΙΤΛΕΤΤΟΝ*

Διαβάζοντας την εισήγηση των Θεανώς και Μαρίας Χριστίδου «Από την Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση στη Συμπερίληψη: Η εκπαιδευτική πολιτική της Συμπερίληψης των “ΑΛΛΩΝ” και τα πλεονεκτήματά της στους μαθητές με και χωρίς αναπηρίες ή Ειδικές Εκπαιδευτικές Ανάγκες (Ε.Ε.Α)», η οποία δημοσιεύθηκε σε έναν ενδιαφέροντα τόμο που συγκεντρώνει τα πρακτικά του Πανελλήνιου Συνεδρίου Επιστημών Εκπαίδευσης (2018, έκδ. 2020), βλέπω οικείους όρους όπως αφομοίωση, ενθάρρυνση, ανάπτυξη, διαφορετικότητα, κουλτούρα, ουμανιστική προσέγγιση και νοοτροπία. Και αναρωτιέμαι: πόσα βήματα έχουμε κάνει ως κοινωνία και πόσα χρειάζεται να κάνουμε ακόμα για να αγκαλιάσουμε αυτούς τους όρους;

Ένας σωρός άλλων ειδικότερων ερωτημάτων γεννιούνται: Πώς οι συμπεριληπτικές μας δράσεις απομακρύνουν τελικώς τον κίνδυνο της διάκρισης και του αποκλεισμού με την ευνοιοκρατική μεταχείριση μερικών μαθητών, αλλά και τον κίνδυνο της αποπροσωποποιητικής και εξισωτικής αφομοίωσης όλων των παιδιών που έχουν τόσο διαφορετικές μεταξύ τους ανάγκες; Πόσο συμπεριληπτικές είναι στην πραγματικότητα οι δράσεις μας εάν δεν προάγουν τη συμμετοχή κάθε ατόμου ξεχωριστά σε διάφορα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα και δράσεις στο σχολικό γίγνεσθαι, ανεξαρτήτως βαθμού «χαρισματικότητας»; Πώς διασφαλίζουμε ότι ο άλλος γίνεται εμείς και ότι εμείς δεν τοποθετούμαστε με υπεροχή απέναντι στον άλλον ως ο διαφορετικός, ο περισσότερο προνομιούχος, ο ικανός; Πόσο η συμπερίληψη συνδέεται με την εικόνα-περίβλημα που θέλουμε να υιοθετήσουμε και πόσο με το περιεχόμενο, δηλαδή μια πρακτική και μακροπρόθεσμη, ουσιαστική επένδυση στα άτομα με μη τυπική ανάπτυξη χωρίς λύπηση ή διαχωρισμό, χωρίς δικά μας ταυτοτικά συμπλέγματα, σύνδρομα και άλλα τινά;

Είναι αλήθεια ότι η γνωστική και συναισθηματική ανάπτυξη του ανθρώπου δεν μπορεί να επιτευχθεί με όλους με τον ίδιο ρυθμό και τον ίδιο βηματισμό, στον ίδιο βαθμό. Η καλλιέργεια ωστόσο της προσαρμοστικότητας, της ευελιξίας και της ευαισθησίας μάς κάνει να εφευρίσκουμε ή να ανακαλύπτουμε μεθόδους προσέγγισης των μαθητών και να επεκτείνουμε τα όρια των αντοχών μας, τα όρια του ίδιου του σχολείου, τα όρια του ανθρωπισμού. Και τούτο γιατί συνειδητοποιούμε στην πορεία ότι τα διαφορετικά πράγματα που καλούμαστε να συμφιλιώσουμε και να συντονίσουμε, τα διαφορετικά υπόβαθρα, τα διαφορετικά ελλείμματα, οι διαφορετικές ανάγκες των μαθητών μας είναι τελικά ένα και το αυτό: ο άνθρωπος. Και ότι η συμπερίληψη δεν αφορά μόνο στους άλλους αλλά στη δική μας αλλαγή και εγγύτητα με τους δίπλα και τους απέναντι. Ότι στην πραγματικότητα είναι μια δική μας συνολική εσωτερική μεταμόρφωση.

Έχω την αίσθηση ότι η συμπερίληψη έχει να κάνει πρωτίστως με τη νοοτροπία μας και ύστερα με την κουλτούρα που εδραιώνεται στη συνήθεια. Μια συνήθεια που έχει να κάνει κυρίως με την παροχή ευκαιριών και με την ενίσχυση της αυτοεκτίμησης των μαθητών μας, την ισχυροποίηση της πεποίθησης (τους και μας) ότι μπορούν να μάθουν, ότι μπορούν να πάνε ένα βήμα παραπάνω. Τούτο όμως δεν αποτελεί μόνο διανοικτική και δημοκρατική εκπαιδευτική προσέγγιση αλλά υπογραμμίζει ένα κατεξοχήν χαρακτηριστικό των εκπαιδευτικών: την αισιοδοξία. Το να πιστεύουμε δηλαδή ότι μπορούμε να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να γίνουν λίγο καλύτεροι.

Τα τελευταία χρόνια εργάζομαι σε ένα σχολείο που γίνεται όλο και καλύτερο, όλο και πιο συμπεριληπτικό. Ένα σχολείο που, εξαιτίας των πολύτιμων εργατών του, με έχει διδάξει ότι η συμπερίληψη δεν είναι η ισοπεδωτική εξίσωση των ανθρώπων αλλά η αξιοποίηση της κάθε μονάδας στο σύνολο και τη δημιουργική δράση. Με δίδαξε ότι η μάθηση είναι εφικτή και όχι μόνον ευκταία σε όλες τις συνθήκες. Κυρίως με δίδαξε (και με διδάσκει) ότι η συμπερίληψη είναι θέμα συμμετοχής και όχι απομόνωσης, δημοκρατίας και όχι χειραγώγησης, αγάπης εκ του σύνεγγυς και όχι μακρόθεν, ουσίας και όχι προβολής, νοοτροπίας και στάσης ταυτόχρονα. Είναι αυτή η νοοτροπία ότι στο κάτω κάτω και σε τούτο τον κόσμο όλοι έχουμε ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, δυνατότητες, δυνάμεις και αδυναμίες, όλοι είμαστε την ίδια ώρα εκπαιδευτές και εκπαιδευόμενοι, δίνουμε και παίρνουμε ευκαιρίες, διδάσκουμε και διδασκόμαστε το βάθος και το πλάτος της συνείδησης και της αγάπης από αυτούς που μπορούν πραγματικά να μας διδάξουν βοηθώντας μας. Άλλωστε ένα από τα πιο διδακτικά πράγματα που μου είπε κάποτε ένα παιδί της συμπερίληψης είναι ότι το σχολείο δεν υπάρχει μόνο για την παροχή γνώσης, «το σχολείο δεν είναι μόνο για να μας μαθαίνει αλλά και για να μας βοηθάει».

Στη Χριστιάνα…

*Φιλόλογος, Λύκειο Αγίου Νεοφύτου Πάφου