Η κρίση στην ηθική της εκπαίδευσης: Να είσαι αληθινός. Εκτός αν δεν σε βολεύει

Η κρίση στην ηθική της εκπαίδευσης: Να είσαι αληθινός. Εκτός αν δεν σε βολεύει.

ΤΗΣ ΕΛΕΝΑΣ ΧΑΤΖΗΓΕΡΟΥ*

Να είσαι αληθινός. Εκτός αν δεν σε βολεύει. Να λες την αλήθεια. Εκτός αν δεν σε βολεύει. Να είσαι δίκαιος. Εκτός αν δεν σε βολεύει. Να έχεις αρχές. Εκτός αν δεν σε βολεύει. Αν ήθελε κανείς να συμπυκνώσει σε λίγες λέξεις την ηθική του ενήλικου κόσμου, δύσκολα θα έβρισκε ακριβέστερη διατύπωση. Οι αξίες εξακολουθούν να ακούγονται ωραία όσο δεν κοστίζουν. Τις επικαλούμαστε με άνεση, τις υψώνουμε σε λόγους και αφίσες, τις διδάσκουμε με στόμφο. Μόλις όμως αρχίσουν να ζητούν συνέπεια, σύγκρουση ή απώλεια προνομίου, γίνονται ξαφνικά σχετικές, σύνθετες, διαπραγματεύσιμες. Υπάρχουν, βλέπεις, πράγματα που δεν καταλαβαίνεις. Δεν ξέρεις τι γίνεται εδώ. Γιατί μόνο στο δικό σου το μαντρί η καταστροφή είναι καταστροφή.

Αυτό είναι και το πραγματικό μάθημα που παραδίδουμε στους μαθητές μας. Όχι εκείνο που γράφεται στις εγκυκλίους και στα συνθήματα του σχολείου, αλλά το άλλο, το πραγματικό. Στην τάξη μιλάμε για σεβασμό, αλήθεια, δικαιοσύνη, θάρρος απέναντι στην αδικία, σαν να πρόκειται για σταθερές που πάντα υπηρετούμε. Κι ύστερα ο κόσμος των ενηλίκων έρχεται να εξηγήσει τους όρους χρήσης τους. Είμαστε κατά του bullying στο σχολείο και στα παιδιά. Οι μεγάλοι όμως εξαιρούνται. Εκεί το bullying γίνεται μέθοδος, ύφος, εργαλείο εξουσίας. Είμαστε κατά του ψέματος, αρκεί το ψέμα να υπηρετεί μια βολική στρατηγική. Είμαστε κατά της βίας, αρκεί να είναι μικρή, γυμνή, εύκολη στην καταδίκη. Για τη μεγάλη βία, τη νομιμοποιημένη, τη χαρτογραφημένη, τη σημαιοστολισμένη, βρίσκουμε πάντα αρκετές λέξεις για να τη θολώσουμε.

Εδώ βρίσκεται η κρίση στην ηθική της εκπαίδευσης. Το σχολείο καλείται να υπερασπιστεί αρχές μέσα σε μια κοινωνία που τις έχει ήδη μετατρέψει σε εργαλεία. Λέει στους μαθητές να μη σιωπούν μπροστά στην αδικία, ενώ ο δημόσιος βίος διαθέτει χίλιους τρόπους να εξηγεί γιατί, σε ορισμένες περιπτώσεις, η σιωπή είναι υπευθυνότητα. Λέει να μη λένε ψέματα, ενώ οι μεγάλοι έχουν αναπτύξει ολόκληρη γλώσσα για τα αναγκαία, ώριμα, θεσμικά ψέματα. Λέει να μη συμμετέχουν σε αποκλεισμούς και ωμότητες, ενώ η ίδια η κοινωνία οργανώνεται με επιμέλεια σε στρατόπεδα, δίκτυα, κλίκες και επιλεκτικές ευαισθησίες. Οι μαθητές το βλέπουν. Και βλέπουν επίσης κάτι ακόμη πιο ουσιαστικό: ότι υπάρχει μία ηθική για τη θεωρία και μία άλλη για τις πράξεις.

Γι’ αυτό και ο κυνισμός, η μειωμένη ενσυναίσθηση και η χρήση της βίας στα παιδιά και στους μαθητές δεν είναι μυστήριο. Είναι η αναμενόμενη αντίδραση σε έναν κόσμο που λέει άλλα και πράττει άλλα χωρίς καν να κοκκινίζει. Και ο πόλεμος είναι η απόλυτη αποκάλυψη αυτής της ηθικής χρεοκοπίας. Εκεί πέφτουν τα προσωπεία. Εκεί η ανθρώπινη ζωή δεν μετρά το ίδιο για όλους. Ο θάνατος κάποιων παιδιών γίνεται παγκόσμιο σοκ, ενώ ο θάνατος άλλων μετατρέπεται σε νούμερο, σε παράπλευρη απώλεια, σε γεωπολιτική ανάλυση. Οι υπερδυνάμεις, με τους σόουμαν ηγέτες τους, συνεχίζουν να μιλούν στο όνομα της δημοκρατίας, της ασφάλειας και του διεθνούς δικαίου, την ίδια ώρα που ανέχονται, εξοπλίζουν, καλύπτουν ή εξηγούν το ανεξήγητο. Ο ισχυρός δικαιούται να παραβιάζει, και ο κόσμος απλώς προσαρμόζει το λεξιλόγιό του.

Για τη μικρή βία έχουμε καθαρές καταδίκες. Για τη μεγάλη έχουμε αναλύσεις. Για το ψέμα ενός μαθητή έχουμε αυστηρότητα. Για τα ψέματα της εξουσίας έχουμε αποχρώσεις, συμφραζόμενα, στρατηγικά συμφέροντα, γεωπολιτικό βάθος. Είναι εντυπωσιακό πόσο εκλεπτυσμένη γίνεται η σκέψη των ενηλίκων κάθε φορά που πρέπει να προστατευθεί ο ισχυρός. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι, λίγο μετά, οι ίδιοι άνθρωποι σηκώνουν το δάχτυλο για να μιλήσουν για θάρρος, αλήθεια και ευθύνη.

Η μεγάλη παιδαγωγική ντροπή της εποχής μας δεν είναι ότι οι άνθρωποι αποτυγχάνουν. Αυτό πάντα θα γίνεται. Είναι ότι αποτυγχάνουν με ύφος ηθικής ανωτερότητας. Ότι προδίδουν τις αρχές τους και συνεχίζουν να μιλούν σαν θεματοφύλακές τους. Έτσι δεν διδάσκουμε στους μαθητές αξίες. Τους διδάσκουμε τις εξαιρέσεις τους. Τους μαθαίνουμε πότε επιτρέπεται να ασκούν βία, ποιον να λυπούνται και ποιον όχι, πότε η υποκρισία είναι θεμιτή, πώς να ντύνουν την υποχώρηση με σοβαρό λεξιλόγιο και πώς να διατηρούν το κύρος τους ενώ έχουν ήδη εγκαταλείψει την ουσία. Και τότε το πρόβλημα δεν είναι απλώς η υποκρισία των μεγάλων. Είναι ότι η εκπαίδευση καλείται να διασώσει μια ηθική που οι ίδιοι οι μεγάλοι έχουμε ήδη ακυρώσει.

Διευθύντρια Σχολείου Μέσης Εκπαίδευσης

Tags ΕΛΕΝΑΣ ΧΑΤΖΗΓΕΡΟΥ, Η ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΗΘΙΚΗ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ, ΝΑ ΕΙΣΑΙ ΑΛΗΘΙΝΟΣ, ΕΚΤΟΣΣ ΑΝ, ΔΕΝ ΣΕ ΒΟΛΕΥΕΙ

---

---

---

This thread has been closed from taking new comments.

---