- ΟΕΛΜΕΚ
- 26 Ιουν 2026 - 10:33
Το κύρος του καθηγητή και η πειθαρχία στα σχολεία
ΤΟΥ ΔΡΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ*
Η εκπαίδευση αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες της κοινωνίας. Μέσα από το σχολείο διαμορφώνονται οι αυριανοί πολίτες, αποκτούν γνώσεις, αξίες και δεξιότητες που θα τους συνοδεύουν σε όλη τους τη ζωή. Για να επιτελέσει όμως το σχολείο αποτελεσματικά τον ρόλο του, είναι απαραίτητο να υπάρχει ένα κλίμα σεβασμού, συνεργασίας και πειθαρχίας. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία έχουν το κύρος του καθηγητή και η πειθαρχία των μαθητών.
Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται ότι το κύρος του εκπαιδευτικού αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις. Η αυξανόμενη επιρροή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, οι αλλαγές στις οικογενειακές δομές και η γενικότερη αμφισβήτηση κάθε μορφής εξουσίας έχουν επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο πολλοί μαθητές αντιλαμβάνονται τον ρόλο του καθηγητή. Σε ορισμένες περιπτώσεις παρατηρούνται φαινόμενα έλλειψης σεβασμού, απειθαρχίας ή ακόμη και λεκτικής βίας προς τους εκπαιδευτικούς, γεγονός που δυσχεραίνει το εκπαιδευτικό έργο.
Η πειθαρχία, ωστόσο, δεν πρέπει να συγχέεται με τον φόβο ή την αυστηρότητα. Η σύγχρονη παιδαγωγική θεωρεί ότι η πειθαρχία βασίζεται κυρίως στην υπευθυνότητα, στον αλληλοσεβασμό και στην κατανόηση των κανόνων. Ένα σχολείο στο οποίο οι μαθητές γνωρίζουν τα δικαιώματα αλλά και τις υποχρεώσεις τους λειτουργεί πιο αποτελεσματικά και δημιουργεί καλύτερες συνθήκες μάθησης για όλους.
Τα χαρακτηριστικά αυτής της επιβολής πειθαρχίας και εξουσίας επικεντρώνονται γύρω από την εξουσία-γνώση όπου η γνώση νομιμοποιεί την κοινωνική δύναμη που αποδίδεται στον καθηγητή. Και η πρόθεση της πράξης της διδασκαλίας οδηγεί στην έννοια της επιρροής: μετάδοση της γνώσης του καθηγητή και ανάπλαση του μαθητή.
Εάν θεωρήσουμε σαν δεδομένο ότι η εξουσία του καθηγητή και η επιβολή πειθαρχίας διευκολύνει τη μάθηση, καθίσταται αναγκαίο να εξετάσουμε την εξέλιξη των μεθόδων διδασκαλίας και να καθιερωθούν καινούργιες μορφές εξουσίας και επιβολής πειθαρχίας.
Εάν θεωρήσουμε αληθές ότι στην παιδαγωγική σχέση, η εξουσία του δασκάλου βασίζεται στη συλλογική γνώση και στον προσωπικό εμπλουτισμό, είναι απαραίτητο να αναζητήσουμε άλλες μορφές εξουσίας βασισμένες στη συνεργασία,
Σε πολλά μέρη του κόσμου, το σχολείο είναι μια πολυτέλεια και τα προβλήματα εξουσίας και πειθαρχίας στο σχολείο δεν προκύπτουν δεδομένου ότι το παιδί περπατά δύο ώρες σε καυτό ήλιο για να πάει στο σχολείο και διακατέχεται από σεβασμό προς τον δάσκαλό του και μεγάλη εκτίμηση για την παιδεία.
Στην Κύπρο όμως με τον νεοπλουτισμό και την κρίση ηθών και ιδεών έχουμε την πολυτέλεια να ρισκάρουμε την παιδεία και το μέλλον των παιδιών μας και του έθνους μας. Η απειθαρχία των μαθητών, λόγω ανυπαρξίας αποτελεσματικών πειθαρχικών μέτρων, αποτελεί ένα ηφαίστειο στα θεμέλια της εκπαίδευσης. Τα αυξανόμενα κρούσματα της νεανικής παραβατικότητας και της σχολικής βίας των τελευταίων χρόνων έχουν πάρει πολύ ανησυχητικές διαστάσεις. Το κύρος και ο θεσμός του καθηγητή δέχονται συνεχώς πλήγματα.
Χωρίς την απαραίτητη εξουσία και κύρος ενός αυτόνομου εκπαιδευτικού ιδρύματος, η αποστολή του εκπαιδευτικού δεν είναι να προωθήσει τους μαθητές προς ένα υψηλότερο επίπεδο γνώσης, ευφυΐας, κατανόησης του κόσμου, αλλά να διαχειρίζεται τις ελλείψεις τους, να περιορίσει τις ιδιοτροπίες τους, να διαχειρίζεται τις ανεπάρκειες και την άγνοια των μαθητών σε σχέση με το απαιτούμενο επίπεδο της τάξης και να διαχειρίζεται τα προβλήματα πειθαρχίας και παραβατικότητας. Με αυτά τα δεδομένα ο καλός καθηγητής είναι αυτός που θα αναλάβει μια δύσκολη κατηγορία μαθητών και θα ασκήσει καλή αστυνόμευση. Ο κακός καθηγητής, είναι εκείνος που δεν μπορεί να επιβληθεί στην τάξη λόγω των μεγάλων κενών σε μαθητές, ψυχικών προβλημάτων, ή προβλημάτων συμπεριφοράς. Αντιμέτωποι με έναν τέτοιο καθηγητή, η διοίκηση του σχολείου θα ανταποκριθεί με μητρική συμπόνια που αναγνωρίζει την αποσύνθεση ενός σχολικού συστήματος πάνω στο οποίο δεν ασκείται κανένας έλεγχος και δεν υπάρχει καμιά συνοχή με την πραγματικότητα. Στη χειρότερη περίπτωση ένα κατηγορητήριο που θα αμφισβητεί τις δεξιότητες του καθηγητή, όσο αφορά την «αποστολή» του (δηλαδή να κατευνάσει μια μερίδα βαρβάρων μαθητών, αντί να διδάξει πολιτισμένα άτομα τα οποία τείνουν διαρκώς το χέρι στην νοημοσύνη). Άλλωστε είχαμε πριν 3 μήνες τον θάνατο εκπαιδευτικού στην Ελλάδα η οποία δεχόταν σκληρό εκφοβισμό (bullying) και έντονες πιέσεις εντός της σχολικής μονάδας. Ζητούμε περισσότερο από ποτέ στους εκπαιδευτικούς να ασκούν ισχυρή και ζωντανή εξουσία αλλά ποτέ δεν είχαν τόσο πολύ λίγα μέσα για την υλοποίησή της.
Η άσκηση εξουσίας είναι η δυνατότητα δημιουργίας μιας αίσθησης ηθικής υποβολής. Μπορεί κανείς να διακρίνει, ιδιαίτερα στο πλαίσιο του σχολείου, τρεις τύπους εξουσίας:
1) Φυσική εξουσία με βάση τη φυσική, τη φωνή, το χαρακτήρα, ρυθμό - χάρισμα
2) Θεσμική εξουσία (οι μαθητές σέβονται τον δάσκαλο λόγω της θεσμικής ιεραρχίας που τον περιβάλλει).
3) Μορφές εξουσίας που έχουν να κάνουν με αυταρχικές πράξεις του καθηγητή
Από αυτές τις τρεις μορφές, η συμπεριφορά του καθηγητή για άσκηση εξουσίας είναι εύκολο να αναλυθεί. Ο καθηγητής θα προσπαθήσει αυθόρμητα, πρώτα, να εφαρμόσει την πρώτη μορφή, που προέρχεται από την προσωπικότητά του. Μετά από μια αποτυχία, θα προσπαθήσει να πιέσει τη δεύτερη μορφή. Σε μια τρίτη φάση, θα αναγκαστεί να καταφύγει σε αυταρχικές μορφές ή και βία, οι οποίες βεβαίως δεν είναι ικανοποιητικές για κανένα και δεν βρίσκουν υποστήριξη από κανένα αφού ακόμα και οι πιο ανώδυνες κλασικές ποινές απαγορεύονται ή αποτρέπονται από διεύθυνση ή υπουργεία.
Οι πυλώνες και τα θεμέλια της αξίας και του καθεστώτος ενός καθηγητή, δεν βασίζονται περισσότερο σε θεσμικό επίπεδο αλλά μόνο στη φυσική εξουσία χωρίς
την οποία η άσκηση του επαγγέλματός του, καθίσταται αδύνατη. Ένας άριστος καθηγητής με εξαίρετα προσόντα ο οποίος δεν κατέχει το “χάρισμα” να αστυνομεύσει την τάξη ατυχώς μπορεί να θεωρηθεί ανεπαρκής.
Δυστυχώς ο ρόλος των εκπαιδευτικών περιορίζεται στο να κατευνάσει μερίδες απολίτιστων μαθητών και όχι να μορφώσει. Δεν είναι πλέον ο καθηγητής που αναμένει από τους μαθητές να αποδείξουν τη μάθηση αλλά αναμένεται πλέον οι καθηγητές να αποδείξουν στους μαθητές ότι συμπαρασύρονται με τα νερά τους, παίζουν το παιχνίδι τους, είναι αγαπητοί, γενναιόδωροι στους βαθμούς, χωρίς εξουσία. Και αυτός ο εκβιασμός και η προσπάθεια φίμωσης των καθηγητών είναι τώρα η βάση της εκπαιδευτικής δραστηριότητας στα σχολεία όπως αναμορφώθηκε μέσα από τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις και την εκκίνηση του κοινωνικο-οικονομικού κόσμου. Ο καθηγητής καλείται να νοθεύσει το επάγγελμά του, να θυσιάσει τις γνώσεις του, την αξιοπρέπεια του, για να είναι συνένοχος σε ένα νοσούν εκπαιδευτικό σύστημα.
Από την άλλη μεριά, δεν υπάρχει συναίνεση και σεβασμός όσο αφορά τις πραγματικές αξίες και μοναδικές εμπειρίες που προσφέρει το σχολείο. Αντιμέτωπη με τις κενές αυτές θέσεις, μεμονωμένες στρατηγικές λαμβάνουν κάθε ελευθερία και άτομα ή οργανώσεις αναπτύσσουν συμπεριφορές των «σχολείων του καταναλωτή» που οδηγούν στο να υποπτεύονται και να αμφισβητούν συστηματικά την αρμοδιότητα και την αξία των εκπαιδευτικών.
Η εξουσία στον εκπαιδευτικό χώρο χρειάζεται απολύτως ισχυρή υποστήριξη από την κοινότητα και όλους τους αρμόδιους. Δυστυχώς ο καθηγητής σήμερα δεν είναι ο εαυτός του. Η εξουσία περνά μέσα από αυτόν. Αυτό που υπονομεύει την εξουσία του, είναι η κατάρρευση των δύο πυλώνων της εκπαίδευσης: η νομιμότητα της γνώσης και η νομιμότητα του θεσμού.
Συμπερασματικά, το κύρος του καθηγητή και η πειθαρχία στα σχολεία αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις για την ομαλή λειτουργία των σχολείων. Ο σεβασμός προς τον εκπαιδευτικό δεν περιορίζει την ελευθερία των μαθητών· αντίθετα, συμβάλλει στη δημιουργία ενός ασφαλούς και δημιουργικού σχολικού περιβάλλοντος, όπου όλοι μπορούν να μάθουν, να εξελιχθούν και να προετοιμαστούν για τις προκλήσεις του μέλλοντος
*Καθηγητής Πληροφορικής
dimitriarte@cytanet.com.cy
