- ΟΕΛΜΕΚ
- 05 Ιουν 2026 - 08:21
Η αλήθεια έξω από το κάδρο: Αποδιοπομπαίοι τράγοι στην ψηφιακή δημόσια σφαίρα
ΤΗΣ ΜΑΡΙΝΑΣ ΜΑΡΘΑΡΗ*
Κάθε κοινωνία αναπτύσσει τους δικούς της τρόπους να ερμηνεύει τα γεγονότα και να αποδίδει ευθύνες. Οι τρόποι αυτοί δεν παραμένουν σταθεροί· μεταβάλλονται μαζί με τις κοινωνικές συνθήκες, τις κυρίαρχες αντιλήψεις και τα μέσα μέσω των οποίων οι άνθρωποι επικοινωνούν και ανταλλάσσουν πληροφορίες.
Στην ψηφιακή πραγματικότητα της εποχής μας, η διαμόρφωση της κοινής γνώμης συντελείται με πρωτόγνωρη ταχύτητα. Μια ανάρτηση, ένα βίντεο λίγων δευτερολέπτων ή μια προσωπική μαρτυρία αρκούν για να συγκεντρώσουν χιλιάδες θεάσεις, να προκαλέσουν έντονα συναισθήματα και να καθορίσουν τον τρόπο με τον οποίο ένα γεγονός θα γίνει αντιληπτό από το ευρύ κοινό.
Πίσω από αυτή τη διαδικασία βρίσκεται μια θεμελιώδης ανθρώπινη ανάγκη: η ανάγκη να κατανοήσουμε τον κόσμο γύρω μας. Ο άνθρωπος αναζητά εξηγήσεις για όσα τον απασχολούν, νοήματα για όσα τον συγκινούν και αιτίες που θα του επιτρέψουν να οργανώσει νοητικά μια συχνά χαοτική πραγματικότητα. Η αναζήτηση αυτή λειτουργεί καθησυχαστικά, καθώς περιορίζει την αβεβαιότητα και ενισχύει την αίσθηση ότι τα γεγονότα μπορούν να γίνουν κατανοητά και, ενδεχομένως, να ελεγχθούν.
Ωστόσο, η κοινωνική πραγματικότητα σπάνια υπακούει σε απλές και μονοδιάστατες εξηγήσεις. Τα περισσότερα φαινόμενα προκύπτουν από τη συνύπαρξη και την αλληλεπίδραση πολλών παραγόντων: ατομικών επιλογών, οικογενειακών συνθηκών, θεσμικών λειτουργιών, κοινωνικών επιρροών και ευρύτερων πολιτισμικών πλαισίων. Κάθε γεγονός εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλέγμα σχέσεων και διεργασιών που εξελίσσονται συχνά μακριά από το βλέμμα του κοινού. Η αναζήτηση ενός και μόνο υπευθύνου προσφέρει μια άμεση και εύπεπτη απάντηση· η ουσιαστική κατανόηση, αντίθετα, προϋποθέτει χρόνο, κριτική σκέψη και διάθεση να εξεταστούν διαφορετικές οπτικές γωνίες.
Το ψηφιακό περιβάλλον λειτουργεί με διαφορετικούς ρυθμούς. Η πληροφορία κυκλοφορεί με ταχύτητα, η προσοχή μετακινείται διαρκώς και η δημόσια συζήτηση οργανώνεται γύρω από σύντομα και εύληπτα αφηγήματα. Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης ευνοούν περιεχόμενο που προκαλεί άμεση συναισθηματική ανταπόκριση, καθώς η συγκίνηση, η αγανάκτηση και η ηθική ευαισθησία κινητοποιούν μεγαλύτερη συμμετοχή και διάδραση.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αφήγηση συχνά προηγείται της κατανόησης. Ένα περιστατικό παρουσιάζεται μέσα από συγκεκριμένα αποσπάσματα της πραγματικότητας, τα οποία αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα επειδή είναι ορατά, συγκινησιακά φορτισμένα και εύκολα προσβάσιμα. Άλλες πτυχές της ίδιας υπόθεσης, λιγότερο θεαματικές αλλά εξίσου σημαντικές, παραμένουν συνήθως εκτός δημόσιου πεδίου.
Έτσι διαμορφώνεται σταδιακά μια εικόνα που μοιάζει πλήρης, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί τμήμα μιας ευρύτερης πραγματικότητας. Η κοινή γνώμη καλείται να αξιολογήσει πρόσωπα, αποφάσεις και θεσμούς μέσα από περιορισμένο αριθμό πληροφοριών, ενώ στοιχεία που αφορούν τη διαδρομή των γεγονότων, τις προϋπάρχουσες συνθήκες και την κατανομή των ευθυνών παραμένουν συχνά αθέατα.
Η τάση αυτή οδηγεί σε μια ιδιότυπη απλοποίηση των κοινωνικών ζητημάτων. Σύνθετες καταστάσεις μετατρέπονται σε εύκολες αφηγήσεις, πολυπαραγοντικά προβλήματα αναζητούν έναν και μόνο υπεύθυνο και η δημόσια συζήτηση αποκτά συχνά τη μορφή ηθικής ετυμηγορίας. Η κοινωνική πραγματικότητα, ωστόσο, διατηρεί την πολυφωνία και την πολυπλοκότητά της ακόμη και όταν οι δημόσιες αναπαραστάσεις της δείχνουν το αντίθετο.
Το φαινόμενο αυτό καθίσταται ιδιαίτερα εμφανές όταν η δημόσια συζήτηση στρέφεται προς θεσμούς που επηρεάζουν άμεσα την καθημερινή ζωή των ανθρώπων, όπως η εκπαίδευση, η οικογένεια, οι υπηρεσίες υγείας ή η κοινωνική πρόνοια. Πρόκειται για πεδία όπου συναντώνται διαφορετικές ανάγκες, προσδοκίες, ευθύνες και όρια. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται στο πλαίσιό τους αποτελούν συνήθως το αποτέλεσμα μακρών διαδικασιών, αξιολογήσεων και παραγόντων που παραμένουν αθέατοι στον δημόσιο χώρο.
Η δημόσια συζήτηση, αντίθετα, διαμορφώνεται συχνά γύρω από το πιο ορατό τμήμα μιας υπόθεσης: το τελικό αποτέλεσμα, τη στιγμή της σύγκρουσης ή την πλευρά εκείνη που γίνεται ευκολότερα αντιληπτή και συναισθηματικά προσβάσιμη. Με τον τρόπο αυτό, η προσοχή μετατοπίζεται από τη διερεύνηση των συνθηκών που οδήγησαν σε μια κατάσταση προς την αναζήτηση της άμεσης και εύληπτης ερμηνείας.
Η διαδικασία αυτή ανταποκρίνεται στην ευρύτερη ανθρώπινη ανάγκη για απλότητα και νοηματοδότηση. Η πολυπλοκότητα απαιτεί χρόνο, υπομονή και διάθεση εμβάθυνσης· η απλή εξήγηση προσφέρει αμεσότητα και ψυχική βεβαιότητα. Ωστόσο, όσο περισσότερο συμπυκνώνεται μια σύνθετη πραγματικότητα σε ένα σύντομο αφήγημα, τόσο περισσότερο περιορίζεται η δυνατότητα ουσιαστικής κατανόησής της.
Ο Pierre Bourdieu ανέδειξε τη δύναμη του λόγου να διαμορφώνει αντιλήψεις, στάσεις και κοινωνικές πραγματικότητες. Στο σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον, η δύναμη αυτή αποκτά πρωτόγνωρες διαστάσεις. Η αφήγηση που αναπαράγεται διαρκώς αποκτά σταδιακά το κύρος του αυτονόητου, ενώ η επανάληψη λειτουργεί συχνά ως μηχανισμός νομιμοποίησης. Η δημόσια απήχηση της όποιας ιστορίας και η συναισθηματική της δύναμη επηρεάζουν καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο αυτή προσλαμβάνεται από το κοινό, ακόμη και όταν σημαντικές πτυχές της παραμένουν εκτός οπτικού πεδίου.
Έτσι, η κοινωνική πραγματικότητα κινδυνεύει να ταυτιστεί με την αναπαράστασή της. Η εικόνα αποκτά μεγαλύτερη ισχύ από το πλαίσιο που τη γέννησε, η αφήγηση προηγείται της διερεύνησης και η εντύπωση διαμορφώνεται πριν ολοκληρωθεί η κατανόηση των γεγονότων.
Η εξέλιξη αυτή εγείρει ένα ουσιαστικό δημοκρατικό ερώτημα: ποια θέση καταλαμβάνει η ευθύνη στον δημόσιο λόγο;
Η ελευθερία της έκφρασης αποτελεί θεμελιώδη κοινωνική κατάκτηση. Μαζί της, όμως, αναδεικνύεται και η ευθύνη της έκφρασης. Η δημόσια διατύπωση κρίσεων επηρεάζει ανθρώπους, θεσμούς, επαγγελματικές κοινότητες και κοινωνικές σχέσεις. Η επίδραση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν η κρίση βασίζεται σε αποσπασματική πληροφόρηση ή σε δεδομένα που παραμένουν υπό διερεύνηση Η ευθύνη αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν ο λόγος προέρχεται από πρόσωπα με αυξημένη δημόσια επιρροή, καθώς η εμβέλειά του συμβάλλει καθοριστικά στη διαμόρφωση κοινωνικών αντιλήψεων και συλλογικών κρίσεων.
Στο πλαίσιο αυτό παρατηρείται συχνά ένα ενδιαφέρον κοινωνιολογικό φαινόμενο: η μετατόπιση σύνθετων κοινωνικών προβλημάτων προς πρόσωπα ή θεσμούς που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της καθημερινότητας. Αντί η συζήτηση να εστιάζει στις βαθύτερες κοινωνικές, πολιτισμικές ή πολιτικές αιτίες του ζητήματος, η προσοχή συγκεντρώνεται σε εκείνους που καλούνται να διαχειριστούν τις συνέπειές του.
Η εκπαίδευση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της τάσης. Το σχολείο βρίσκεται στο σημείο συνάντησης κοινωνικών, οικογενειακών, πολιτισμικών και ψυχολογικών διεργασιών. Ως εκ τούτου, καλείται συχνά να διαχειριστεί προβλήματα που γεννιούνται πολύ πέρα από τα όρια της σχολικής αίθουσας. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται καθημερινά να διαχειριστούν τις συνέπειες ευρύτερων κοινωνικών μεταβολών και ανισοτήτων, χωρίς οι ίδιες οι αιτίες αυτών των φαινομένων να βρίσκονται κατ’ ανάγκην εντός του πεδίου δράσης τους.
Το φαινόμενο αυτό συνδέεται με αυτό που η κοινωνιολογία περιγράφει ως αναζήτηση «αποδιοπομπαίων τράγων». Κάθε κοινωνία, ιδιαίτερα σε περιόδους αβεβαιότητας και ταχύτατων αλλαγών, αναζητά πρόσωπα ή θεσμούς πάνω στους οποίους μπορεί να προβάλει τις ανησυχίες, τους φόβους και τις απογοητεύσεις της. Η διαδικασία αυτή προσφέρει την αίσθηση ερμηνευτικής τάξης, χωρίς όμως να φωτίζει τις πραγματικές ρίζες των προβλημάτων.
Ο Hans-Georg Gadamer υπογράμμισε ότι κάθε γνήσια κατανόηση προϋποθέτει διάλογο. Ο διάλογος προϋποθέτει ακρόαση, προθυμία συνάντησης με την οπτική του άλλου και διάθεση να εξεταστούν διαφορετικές εκδοχές της πραγματικότητας. Στο ψηφιακό περιβάλλον, η ταχύτητα της αντίδρασης συχνά υπερβαίνει τον χρόνο της κατανόησης. Η πρώτη εντύπωση αποκτά προτεραιότητα έναντι της διερεύνησης και η βεβαιότητα εμφανίζεται πριν από την ολοκλήρωση της γνώσης.
Ίσως γι’ αυτό μία από τις σημαντικότερες αρετές της εποχής μας να συνδέεται με την πνευματική εγκράτεια. Με την ικανότητα να αναζητούμε το ευρύτερο πλαίσιο, να αναγνωρίζουμε την πολυπλοκότητα των κοινωνικών φαινομένων και να αντιλαμβανόμαστε ότι πίσω από κάθε δημόσια ιστορία υπάρχουν διαδρομές, επιλογές, ευθύνες και συνθήκες που σπάνια χωρούν σε μια ανάρτηση ή σε ένα βίντεο λίγων λεπτών.
Η κοινωνία της πληροφορίας διαθέτει άφθονα δεδομένα. Η μεγάλη πρόκληση του καιρού μας αφορά πλέον την ερμηνεία τους. Και η ερμηνεία αρχίζει από τη στιγμή που η βεβαιότητα παραχωρεί χώρο στη σκέψη και η άμεση κρίση δίνει τη θέση της στην ουσιαστική κατανόηση.
*Φιλόλογος - Συγγραφέας
