- ΟΕΛΜΕΚ
- 21 Ιουλ 2026 - 09:19
Κουλτούρα, καλλιέργεια και comments
ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ Α ΜΙΤΛΕΤΤΟΝ*
Στο μακρινό 2005, η Τασούλα Καραϊσκάκη έγραφε ένα άρθρο στην «Καθημερινή» με τίτλο «Κουλτούρα από νάιλον». Στο εν λόγω άρθρο, η συντάκτρια εν ολίγοις καταθέτει ότι συχνά οι Έλληνες δεν στηρίζουν τον πολιτισμό, δεν διαβάζουν, δεν πηγαίνουν στο θέατρο (μολονότι, προσθέτω εγώ, συχνά μιλούν για τον πολιτισμό που βρίσκεται σε κρίση). Και για τούτο ευθυνόταν (τότε) η τηλεόραση, η οποία μπορεί να μην παρήγε από μόνη της υποκουλτούρα (θα μπορούσε εξάλλου και να λειτουργούσε ως μέσο προβολής της παραγόμενης κουλτούρας), αλλά αλλοίωνε σημαντικά το πολιτιστικό κριτήριο παρέχοντας την ευκολία της άμεσης, της χωρίς κόπο και χρόνο ψυχαγωγίας και του εύκολου δι’ αυτής και επ’ αυτής σχολίου.
Ενώ συμφωνώ απολύτως με ό,τι λέει το κείμενο, έρχομαι να προσθέσω μόνο ότι αυτό που θα το καθιστούσε επίκαιρο 21 χρόνια μετά θα ήταν μόνον η αλλαγή της λέξης «τηλεόραση» και η αντικατάστασή της με το ακρωνύμιο Μ.Κ.Δ.-μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Κατά τον ίδιο τρόπο, τα μέσα μπορεί να μην παράγουν από μόνα τους κουλτούρα-πολιτισμό, αλλά εισήγαγαν χωρίς υπερβολή και μιαν άλλη κουλτούρα, την κουλτούρα των σχολίων-comments αντί του σχολιασμού της κουλτούρας. Και είναι εύκολο να πέσει κανείς στην παγίδα του να σχολιάζει περί πολιτισμού αντί να συζητά ουσιαστικά για τον πολιτισμό έχοντας άμεση επαφή μαζί του χωρίς μέσα και διαμεσολαβήσεις.
Όμως, ο πολιτισμός στην ουσία του δεν καταστρέφεται ούτε εξαιτίας της τηλεόρασης ούτε εξαιτίας άλλου μέσου. Ο πολιτισμός ανέκαθεν υπήρχε, υπάρχει και θα υπάρχει, όπως άλλωστε και οι δημιουργοί του αλλά και οι πηγές έμπνευσής τους. «Kι όμως γνωρίζω κάτι άγνωστους όχτους που αμάραντ’ ανθίζουν», έγραφε κι ο Coleridge τον 19ο αιώνα. Οι παραγωγοί του πολιτισμού, ζωγράφοι, μουσικοί, συγγραφείς, ηθοποιοί, σκηνοθέτες, χορογράφοι κ.ά., εξακολουθούν να δημιουργούν και ναι, ασφαλώς πάντα η πολιτεία και άλλοι φορείς κάνουν και θα μπορούσαν να κάνουν και περισσότερα, ώστε να αναδεικνύεται το έργο τους· αυτό που λέμε δομές: θέατρα, αναγνωστήρια...
Αλλά πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι δεν αρκούν αυτά, η πολιτιστική παραγωγή, οι χώροι και τα κίνητρα ανάπτυξής της, για να έχουμε άνθηση και ακμή. Χρειάζεται πρώτα εμείς να αναζητούμε τον πολιτισμό χωρίς μέσα και φίλτρα, χρειάζεται εμείς να πηγαίνουμε στις παραστάσεις, εμείς να διαβάζουμε, εμείς να γνωρίζουμε εκ πείρας τα προϊόντα του πολιτισμού, τουλάχιστον πριν μιλήσουμε γι’ αυτά ή για γενικότερη πολιτιστική κρίση ή ακόμα και αλλοίωση του πολιτισμού μας. Χρειάζεται, με λίγα λόγια, όπως υπάρχει η παραγωγή, να υπάρχει και η κατανάλωση.
Και τούτο μας φέρνει στη σημασία της αγωγής. Γιατί για να γνωρίσουμε τον πολιτισμό, πρέπει να έχουμε τη νοοτροπία και την αγωγή του να κοπιάσουμε, όπως κοπιάζει κανείς καλλιεργώντας τη γη, να εμπλακούμε ενεργά, να μορφωθούμε και όχι από φθηνό σχολιασμό και κοινωνικές αναρτήσεις. Απαιτείται αγωγή ως διαδικασία και θεμέλιο, χρόνος και κόπος, για το «εκπολιτίζεσθαι».
Περαιτέρω απαιτείται η σύλληψη μιας ιδέας: ότι ο πολιτισμός δεν είναι ένα μεμονωμένο έργο που χάνεται στον χρόνο, ο πολιτισμός είναι αλυσίδα και σκυταλοδρομία, είναι το «εκπολιτίζεσθαι» μαζί με το «εκπολιτίζειν», κατ’ αναλογίαν με το «παιδεύεσθαι», που βρίσκεται σε σχέση αλληλεξάρτησης με το «παιδεύειν». Για να μιλήσω με όρους της εποχής μας, αφού μιλούμε για παραγωγή και κατανάλωση, δεν αρκεί απλά να καταναλώνουμε. Αν εμείς καταναλώνουμε παραγόμενο πολιτισμό και δεν τον πετάμε στα σκουπίδια, αλλά τον μεταδίδουμε σε άλλους για να επαναχρησιμοποιείται, τότε εξακολουθεί να υφίσταται το αρχικό προϊόν, να προστίθενται και άλλα και να κινείται η οικονομία του πολιτισμού. Θα πρέπει να δεχτούμε αυτή την αρχή της οικονομίας, αλλιώς η καταστροφή που επέρχεται λόγω της αχρησίας και του μαρασμού των πολιτιστικών προϊόντων θα επισωρεύεται και θα καθιστά το πνεύμα των νέων πιο ευάλωτο στις διαμεσολαβήσεις και τα comments.
Η ευθύνη βαραίνει οπωσδήποτε και εμάς, τους εκπαιδευτικούς. Γιατί αν λ.χ. περιμένω ότι θα καλλιεργήσω τη φιλαναγνωσία των μαθητών μου φτιάχνοντας ντεκόρ από βιβλία που παραμένουν κλειστά, έχω αποτύχει οικτρά. Αντ’ αυτού, οφείλω να φέρω στην τάξη μου τη νέα λογοτεχνική εσοδεία που πρώτα εγώ έχω διαβάσει, να μεταδώσω τον ενθουσιασμό μου, να μιλήσω για τα βιβλία και να διαβάσω μαζί με τους μαθητές μου κάτι από αυτά, ένα μικρό απόσπασμα, να τους τα δώσω για να τα διαβάσουν κι εκείνοι.
Σκεπτόμενη μάλιστα τη δική μου τελευταία λογοτεχνική συγκομιδή, επειδή αυτή έχει να κάνει συγκεκριμένα και με τον μαγικό ρεαλισμό, τολμώ να πω ότι οφείλουμε και κάτι ακόμα, να πείσουμε τους μαθητές για το πώς η μαγεία φωτίζει τις όψεις της πραγματικής μας ζωής. Γιατί τι θα ήταν η ζωή μας χωρίς αυτή τη μαγεία, τι θα ήταν χωρίς τη λογοτεχνία, το θέατρο, τη μουσική, τον χορό, τον κινηματογράφο, χωρίς αυτή την πολιτιστική γεύση και επίγευση; Μια ατέλειωτη σειρά όψεων και αναρτήσεων, σχολίων και εικονιδίων συμπάθειας και θυμού, αναλύσεων κειμένων, κατηγορητηρίων για την κρίση και ευχών για την ανάκαμψη του πολιτισμού μας, τη στιγμή που δεν απλώνουμε το χέρι μας προς το μέρος του.
*Φιλόλογος
Λύκειο Αγίου Νεοφύτου
