- Πανεπιστήμιο Λευκωσίας
- 21 Μαι 2026 - 15:55
Πέρα από τα εργαλεία και το AI: Τι σημαίνει να σπουδάζεις Graphic Design σήμερα
ΤΟΥ ΚΛΗΜΗ ΜΑΣΤΟΡΙΔΗ*
Πλησιάζει και φέτος η ημερομηνία της τελετής αποφοίτησης της Σχολής Ανθρωπιστικών Σπουδών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Λευκωσίας. Με την ευκαιρία αυτή, έφερα στο νου μου προηγούμενες εκδηλώσεις, όπου τιμήσαμε τον Neville Brody και τον Χαμπή Τσαγγάρη με τον τίτλο του επίτιμου διδάκτορα, το 2024 και 2025 αντίστοιχα. Θυμάμαι πως κατά τη διάρκεια των προετοιμασιών μας ρώτησα τον Χαμπή «Ποιος τίτλος θα ήθελες να συνοδεύει το όνομά σου;» για την τυπική εγγραφή στο βιβλίο των επισήμων, κι εκείνος, χωρίς δεύτερη σκέψη, απάντησε: «Χαράκτης»!
Μια λέξη φορτισμένη με δεκαετίες δημιουργικότητας, εκπαίδευσης και αφοσίωσης στις γραφικές τέχνες. Μια λέξη που, κατά βάθος, δεν αφορά το παρελθόν, αλλά το μέλλον. Σε μια εποχή που τα εργαλεία AI παράγουν εικόνες σε δευτερόλεπτα, η επιμονή σε έναν τίτλο που παραπέμπει σε χειρωνακτική τέχνη, υπομονή και βαθιά γνώση δεν είναι νοσταλγία. Είναι δήλωση αρχών.
Οι αρχές αυτές με απασχολούν χρόνια τώρα και συχνά με βοηθούν να απαντήσω στην ερώτηση γονιών υποψήφιων φοιτητών, των ίδιων των παιδιών, αλλά και συναδέλφων: Θα βρει κάποιος δουλειά αν σπουδάσει graphicdesign στην εποχή μας; Η απάντηση δεν θα μπορούσε να είναι ένα ναι ή όχι, χωρίς τις απαραίτητες εξηγήσεις.
Τι είναι, στην πραγματικότητα, ο graphic designer
Το να γίνεις graphic designer δεν σημαίνει να γίνεις καλλιτέχνης. Σημαίνει να αναπτύξεις τις δεξιότητες που απαιτούνται για να επιλύεις προβλήματα επικοινωνίας – οπτικά, νοηματικά, πολιτισμικά. Ο σχεδιασμός για την οπτική επικοινωνία είναι, στον πυρήνα του, μια διεργασία σκέψης. Απαιτεί κριτική ανάλυση, ικανότητα επίλυσης σύνθετων προβλημάτων και δυνατότητα επαγγελματικής προσαρμογής σε ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον. Ο Neville Brody, στην ανοιχτή ομιλία που έκανε στο πανεπιστήμιο με την ευκαιρία της τιμητικής αναγόρευσής του, το 2024, αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, στο ρόλο του designer ως επαγγελματία αμφισβήτησης.
Αυτή η διεργασία έχει δύο αναπόσπαστους πυλώνες: την εικόνα και το κείμενο. Η γραφική επικοινωνία δεν περιορίζεται μόνο στην εικόνα, όπως κάποιοι λανθασμένα υποστηρίζουν, αλλά είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον λόγο και τη γλώσσα. Το κείμενο δεν αποτελεί απλώς μια συνοδευτική «λεζάντα» δίπλα στην εικόνα· είναι ισότιμος φορέας νοήματος. Και εδώ εντοπίζεται μια από τις πιο παραμελημένες αλήθειες της εκπαίδευσης στο design: το να γράφεις και να σχεδιάζεις καλά είναι συγγενικές νοητικές διεργασίες και προϋποθέτουν σαφήνεια σκέψης, την ικανότητα να αφαιρείς το περιττό, να εστιάζεις στο ουσιώδες, να επικοινωνείς με ακρίβεια.
Ένας από τους λόγους που οργανώνουμε εξειδικευμένα εργαστήρια, συχνά στο πλαίσιο του προγράμματος Erasmus+, και επισκέψεις φοιτητών σε επαγγελματικά περιβάλλοντα είναι για να αντιληφθούν εγκαίρως ότι ο χώρος στον οποίο θα βρεθούν μετά την αποφοίτησή τους χωρίζεται σε όσους καλούνται να σχεδιάσουν λύσεις και σε όσους καλούνται απλώς να εφαρμόσουν εντολές. Αυτή η διάκριση κάνει ορατή μια από τις μεγαλύτερες παθογένειες σύγχρονων πανεπιστημιακών προγραμμάτων στο design: την τάση να λειτουργούν περισσότερο ως χώροι τεχνικής κατάρτισης παρά ως περιβάλλοντα καλλιέργειας κριτικής και δημιουργικής σκέψης. Η εστίαση σε τεχνικές δεξιότητες και εργαλεία –συχνά με το επιχείρημα της "άμεσης απασχολησιμότητας"– παράγει αποφοίτους που ίσως γνωρίζουν πώς να χειρίζονται λογισμικό, αλλά δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν με επιτυχία ένα πραγματικό πρόβλημα επικοινωνίας. Και η πραγματικότητα είναι πλέον αμείλικτη: εργαλεία που για χρόνια αποτελούσαν τον κορμό της τεχνικής εκπαίδευσης στο design, όπως το Photoshop ή οι εφαρμογές δημιουργίας video και κινούμενης εικόνας, καθίστανται ταχύτατα παρωχημένα από την τεχνητή νοημοσύνη, που εκτελεί τις ίδιες λειτουργίες σε κλάσμα του χρόνου και της προσπάθειας. Σε έναν κόσμο που το AI χειρίζεται ήδη τα εργαλεία καλύτερα από τον άνθρωπο, η εκπαίδευση που εστιάζει στα εργαλεία αντί στη σκέψη κινδυνεύει να αποδειχθεί όχι μόνο ανεπαρκής ή παρωχημένη, αλλά σε βάρος των ίδιων των φοιτητών.
Ο κίνδυνος που δεν είναι εκεί που νομίζουμε
Το ερώτημα δεν είναι αν το AI μπορεί να σχεδιάσει. Μπορεί. Και σε ορισμένες περιπτώσεις παράγει αποτελέσματα εντυπωσιακά. Το ερώτημα είναι ποιος φέρει την ευθύνη του αποτελέσματος. Ποιος απαντά στον πελάτη όταν η εικόνα αναπαράγει ένα στερεότυπο; Ποιος αποφασίζει αν ένα οπτικό μήνυμα σέβεται το κοινό στο οποίο απευθύνεται; Ποιος διαπραγματεύεται ανάμεσα στις ανάγκες ενός μηχανικού, ενός εμπορικού διευθυντή και ενός τελικού χρήστη, για να καταλήξει σε μια λύση που λειτουργεί για όλους; Κάποιος θα μπορούσε να αντιτείνει ότι η τεχνολογία απελευθερώνει τη δημιουργικότητα. Και θα είχε εν μέρει δίκιο. Αλλά η απελευθέρωση από την τεχνική δυσκολία δεν ισοδυναμεί αυτόματα με καλύτερη σκέψη. Το ζητούμενο παραμένει η ευθύνη του τι θα κάνει κανείς με τον χρόνο που κέρδισε.
Αυτή η ευθύνη δεν ανήκει στον αλγόριθμο. Ανήκει στον σχεδιαστή. Και εδώ εντοπίζεται ένα από τα πιο ουσιαστικά χαρακτηριστικά του καλά εκπαιδευμένου graphic designer: η ικανότητα να συνεργάζεται με ανθρώπους από εντελώς διαφορετικά πεδία από την τεχνολογία μέχρι τις κοινωνικές επιστήμες, από το εμπόριο μέχρι την ιατρική και να μεταφράζει ετερόκλητες ανάγκες σε συνεκτικές, αποτελεσματικές λύσεις επικοινωνίας. Αυτή η διεπιστημονική ευελιξία δεν αποκτάται με εργαλεία. Αποκτάται με εκπαίδευση.
Δεν θα ήταν ειλικρινές να αγνοήσουμε ότι ορισμένες εργασίες που σήμερα ανατίθενται σε νέους σχεδιαστές, όπως επαναληπτικές παραλλαγές, βασικές διατάξεις, τυποποιημένες λύσεις, θα αυτοματοποιηθούν. Η μετά-Covid πραγματικότητα και οι ραγδαίες εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη συνιστούν μια τεράστια πρόκληση για την εκπαίδευση, και όχι μόνο στη γραφιστική. Αυτό, όμως, δεν είναι απειλή για όσους εκπαιδεύονται να σκέφτονται· είναι ευκαιρία να αναλάβουν νωρίτερα ουσιαστικότερες δημιουργικές ευθύνες. Ο ρόλος του designer μετατοπίζεται σε κριτικό επιμελητή και οραματιστή περιεχομένου, σε εκείνον που ξέρει να θέτει τη σωστή ερώτηση στο εργαλείο, να αξιολογεί κριτικά το αποτέλεσμα και να το ενσωματώνει σε ένα συνολικό πλαίσιο με νόημα και αισθητική συνοχή.
Αυτό που δεν αλλάζει
Ακούγοντας τον Χαμπή Τσαγγάρη να μιλά για τη χαρακτική, την εικονογράφηση και την τέχνη του βιβλίου, σκεφτόμουν πόσο δύσκολο είναι, στη σημερινή ψηφιακή πραγματικότητα, να νιώσει κανείς το βάρος της πολιτιστικής κληρονομιάς. Όμως αυτό το βάρος δεν είναι φορτίο, είναι θεμέλιο. Η καλή γνώση του παρελθόντος αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για κάθε επιτυχημένη σχεδιαστική προσπάθεια στο παρόν και το μέλλον.
Η αρχή που διέπει την εκπαιδευτική θεώρησή μας –«στους φοιτητές μας διδάσκουμε με ποιον τρόπο να σκέφτονται και όχι τι να σκέφτονται»– δεν είναι εκπαιδευτική συντηρητικότητα. Είναι η πιο ριζοσπαστική απάντηση στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Και είμαστε αισιόδοξοι: το υψηλό ποσοστό ένταξης των αποφοίτων μας στην αγορά εργασίας, σε πολλές περιπτώσεις πριν ακόμα αποκτήσουν το πτυχίο τους, αποτελεί έμπρακτη επιβεβαίωση.
Ένα πρόγραμμα σπουδών με αυτή τη δυναμική χρειάζεται και την αντίστοιχη παρουσία. Η προβολή του δεν εξαντλείται σε brochures και open days. Απαιτεί συνεχή διάλογο με την αγορά εργασίας, με τα σχολεία, με τους επαγγελματίες του χώρου. Απαιτεί να είναι ορατές οι ιστορίες των αποφοίτων, να αναδειχθεί το έργο τους, να επικοινωνηθεί με σαφήνεια σε γονείς και υποψήφιους φοιτητές ότι το graphic design δεν είναι επιλογή "για όσους δεν ξέρουν τι άλλο να κάνουν". Το graphic design είναι επαγγελματική διαδρομή με σαφή κατεύθυνση, μετρήσιμα αποτελέσματα και διεθνή προοπτική.
Όταν ο Χαμπής είπε «Χαράκτης», υπενθύμισε ότι κάθε εργαλείο –από την πρέσα του Γουτεμβέργιου μέχρι τα μοντέλα παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης– αλλάζει τον τρόπο που φτιάχνουμε εικόνες και κείμενα. Αλλά ποτέ δεν αλλάζει την ανάγκη να ξέρουμε γιατί τα φτιάχνουμε και για ποιον. Γιατί ακριβώς αυτό κανένας αλγόριθμος δεν μπορεί να εγγυηθεί: ούτε τον τρόπο σκέψης, ούτε την ευθύνη που τον συνοδεύει.
*PhD, FISTD, FIP3
Καθηγητής Τυπογραφίας και Γραφικής Επικοινωνίας
Τμήμα Σχεδιασμού και Πολυμέσων, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας
https://unic.academia.edu/klimismastoridis
